Mahabharata 7.89.10 — Drona Parva, Adhyaya 89, Shloka 10

धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सैन्यप्रशंसा, भेदनवृत्तान्त-प्रश्नः

Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Praise of the Host and Inquiry after the Breach

Devanagari script

तत: शड्खमुपाध्माय त्वरयन्‌ वाजिन: स्वयम्‌ | इतस्ततस्तान्‌ रचयन्‌ द्रोणश्चरति वेगित:

Transliteration

tataḥ śaṅkham upādhmāya tvarayan vājinaḥ svayam | itas tatas tān racayan droṇaś carati vegitaḥ ||

Translation

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang hipan ni Droṇa ang kanyang kabibe, siya mismo ang nagmadaling humimok sa kanyang mga kabayo; mabilis siyang nagparoo’t parito, patuloy na inaayos ang mga kawal sa wastong hanay ng labanan.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (तसिल्-प्रत्यय), अर्थे: 'तस्मात्/तदनन्तरम्'

• शङ्खम्: conch
• शङ्खम्: Karma
• Type: Noun
• Root: शङ्ख
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उपाध्माय: having blown (it)
• Type: Verb
• Root: उप-आ-ध्मा (धातु: ध्मा)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययकृदन्त), 'having blown'

• त्वरयन्: hastening, urging on
• Type: Verb
• Root: त्वरय् (धातु: त्वर्/त्वर् caus.)
• Form: शतृ-प्रत्यय (वर्तमान कृदन्त), प्रथमा, एकवचन, पुंलिङ्ग

• वाजिनः: horses
• वाजिनः: Karma
• Type: Noun
• Root: वाजिन्
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (कर्मरूपे)

• स्वयम्: himself
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम्
• Form: अव्यय

• इतस्ततः: here and there
• इतस्ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: इतस् + ततः (इदम्/तद्-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-युग्म (द्वन्द्ववत् प्रयोग), अर्थे: 'here and there'

• तान्: those (men/soldiers)
• तान्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• रचयन्: arranging, forming
• Type: Verb
• Root: रचय् (धातु: रच् caus.)
• Form: शतृ-प्रत्यय (वर्तमान कृदन्त), प्रथमा, एकवचन, पुंलिङ्ग

• द्रोणः: Drona
• द्रोणः: Karta
• Type: Noun
• Root: द्रोण
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चरति: moves about, roams
• Type: Verb
• Root: चर्
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन

• वेगितः: swift, impetuous
• Type: Adjective
• Root: वेगित (वेग + इत, कृदन्त-विशेषण)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (द्रोणस्य विशेषणम्)

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• Droṇa (Droṇācārya)
• śaṅkha (conch)
• vājinaḥ (horses)
• troops/army (implied)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the commander’s role in maintaining order and momentum in battle: clear signals (the conch), personal leadership, and rapid organization of troops. Ethically, it reflects how duty and discipline operate within war, even when the broader conflict raises questions of dharma.

What is happening in the narrative?

Sañjaya describes Droṇa sounding his conch and personally driving his chariot team with urgency while moving about the battlefield, arranging the soldiers into a battle formation (vyūha).