Adhyaya 150

Verse 1

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब पाण्डवपक्षके और मेरे शूरवीर सैनिक पूर्वोक्तरूपसे युद्धके लिये उद्यत हो गये, तब भीमसेनने क्या किया? यह मुझे बताओ

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, nang ang mga mandirigma ng panig ng Pāṇḍava at ang aking sariling matatapang na kawal, gaya ng naunang salaysay, ay nakahanda na sa labanan, ano ang ginawa ni Bhīmasena noon? Ipagbigay-alam mo sa akin.”

Verse 2

संजय उवाच विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्‌ृशल्यपीडित: । अमर्षवशमापन्न: फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Mahal na Hari! Si Bhīmasena, na ngayo’y wala nang karwahe, ay pinahirapan ng mga salitang matalim ni Karṇa na tumatama na parang sibat. Nadala siya ng naglalagablab na poot at sugatang dangal, at kinausap si Phālguna (Arjuna) nang ganito—”

Verse 3

पुन: पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर

Sinabi ni Sañjaya: “Dhanañjaya! Paulit-ulit akong sinabihan ni Karṇa, sa harap mo mismo: ‘Hoy, ikaw na walang balbas, hangal, matakaw, hindi bihasa sa sandata—parang bata at duwag sa digmaan—huwag kang lumaban!’ O Bhārata, sinumang magsalita sa akin nang ganyan ay nararapat kong patayin; at sinabi niya iyon sa akin.”

Verse 4

इति मामब्रवीत्‌ कर्ण: पश्यतस्ते धनंजय । एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तो5स्मि भारत

Sinabi ni Sañjaya: “Dhanañjaya, ganyan nagsalita sa akin si Karṇa habang ikaw ay nakatingin. At, O Bhārata, sinumang kumausap sa akin nang ganyan ay nararapat kong patayin; at sinabi niya iyon sa akin.”

Verse 5

एतद्‌ व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया । तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशय:

Sinabi ni Sañjaya: “O makapangyarihang may malalakas na bisig, ang panatang ito’y ginawa ko kasama mo. O anak ni Kuntī, para sa akin ay nananatili ito gaya rin ng sa iyo—huwag mag-alinlangan.”

Verse 6

“महाबाहु कुन्तीकुमार! ऐसा कहनेवालेके वधकी यह प्रतिज्ञा मैंने तुम्हारे साथ ही की थी। यह कर्णका वध जैसे मेरा कार्य है, वैसे ही तुम्हारा भी है, इसमें संशय नहीं है ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya nga, O pinakamainam sa mga tao, itanim mo sa isip ang aking mga salita. O Dhanañjaya, kumilos ka nang sa gayon ay magkatotoo ang aking panata.”

Verse 7

तच्छुत्वा वचन तस्य भीमस्यामितविक्रम: । ततोअर्जुनो5ब्रवीत्‌ कर्ण किंचिदभ्येत्य संयुगे,भीमसेनका यह वचन सुनकर अमित पराक्रमी अर्जुन युद्धस्थलमें कर्णके कुछ निकट जाकर उससे इस प्रकार बोले--

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ni Arjuna—na di masukat ang tapang—ang mga salita ni Bhīma, lumapit siya nang bahagya kay Karṇa sa larangan ng digmaan at kinausap siya.

Verse 8

कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत । अधर्मबुद्धे शृणु मे यत्‌ त्वां वक्ष्यामि साम्प्रतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Karṇa, Karṇa—ang iyong pagtanaw ay hungkag at naliligaw. O anak ng tagapagmaneho ng karwahe, ikaw ay pumupuri sa sarili. O taong ang isip ay tumalikod sa adharma, pakinggan mo ngayon ang sasabihin ko.”

Verse 9

द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ । तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यत:

Sinabi ni Sañjaya: “Sa digmaan, dalawang kapalaran ang dumarating sa matatapang—tagumpay at pagkatalo. At kapwa iyan ay hindi tiyak, O anak ni Rādhā; kahit si Vāsava (Indra) man ay lumaban, mananatiling di-matiyak ang panalo at talo.”

Verse 10

(रणमुत्सृज्य निर्लज्ज गच्छसे वै पुनः पुन: । माहात्म्यं पश्य भीमस्य कर्ण जन्म कुले तथा ।।

Wika ni Sañjaya: “Ikaw na walang hiya! Paulit-ulit mong iniiwan ang labanan at tumatakbo palayo. Masdan mo ang kadakilaan ni Bhīma—ang marangal niyang pinagmulan at asal: kahit ikaw ay nakatuon sa pagtakas, hindi ka niya sinabihan ng mabagsik na salita kahit habang ikaw ay tumatakas. Ngunit muli kang lumaban, at sa isang liko ng kapalaran, minsan ay nagawa mong gawing walang-karwahe ang bayaning Pāṇḍava na si Bhīma. Subalit, O Rādheya, sa pagbuga mo ng mapanlait na pananalita kay Bhīma, kumilos ka ayon sa nararapat sa sarili mong angkan. O pinakamainam sa mga lalaki, hindi mo nauunawaan ang panganib na nasa harap mo ngayon. Gaya ng asong-gubat na humahamak sa mababangis na hayop, hinahamak mo ang landas ng kṣatriya. Kay Bhīma, ang digmaan ay tungkuling minana sa mga ninuno; sa iyo, ang nababagay sa iyong pamilya ay ang gawain ng isang tagapagpaandar ng karwahe. Sinasabi ko ito sa iyo, O Rādheya, sa bungad mismo ng labanan, sa gitna ng lahat ng may sandata: gawin mo ang lahat ng kaya mo, sa bawat paraan. Sa digmaan, maging si Indra ay hindi laging nagkakamit ng tagumpay na di nagkukulang. Noon, nang gawin kang walang-karwahe ni Yuyudhāna (Sātyaki), nanginginig ang iyong mga pandama at halos mamatay ka; alam niyang ‘ikaw ang dapat kong patayin’; ngunit matapos kang talunin, pinakawalan ka niyang buhay.”

Verse 11

यदृच्छया रणे भीम॑ युध्यमानं महाबलम्‌ | कथंचिद्‌ विरथं कृत्वा यत्‌ त्वं रूक्षमभाषथा:

Wika ni Sañjaya: “Nang, dahil sa isang liko ng pagkakataon sa digmaan, nagawa mo sa kung anong paraan na gawing walang-karwahe ang napakalakas na si Bhīma—na marubdob na nakikipaglaban—doon ka nagsalita nang marahas. Ang gayong magagaspang na salita sa gitna ng labanan ay naghahayag ng bigat ng pagmamataas at poot, at nagpapahiwatig na ang pananalita mismo ay maaaring maging sandata na lalong nagpapalalim ng alitan lampas sa sagupaan ng mga sandata.”

Verse 12

नारिं जित्वातिकत्थन्ते न च जल्पन्ति दुर्वच:

Wika ni Sañjaya: “Kapag natalo nila ang isang babae, labis silang nagyayabang; ngunit ang mga lalaking matalas ang dila ay hindi marunong magsalita nang may wastong pagpipigil. Sinisisi ng taludtod na ito ang hungkag na pagmamapuri at malupit na pananalita, at ipinahihiwatig na ang tunay na tapang at dharma ay nasusukat sa pagpipigil-sa-sarili at marangal na asal, hindi sa paghamak sa mahina.”

Verse 13

त्वं तु प्राकृतविज्ञानस्तत्‌ तद्‌ वदसि सूतज

Ngunit ikaw, na ang kaalaman ay hanggang sa pangkaraniwang pag-unawa lamang, ay patuloy na nagsasabi ng kung anu-ano, O anak ng isang tagapagpaandar ng karwahe. Ipinapakita ng pahayag na ito ang tensiyong moral sa salaysay ng digmaan: kapag nalalabuan ang paghatol dahil sa bahagyang kaalaman, nagiging padalus-dalos at di-mapagkakatiwalaan ang pananalita, at nawawala ang bigat-etikal ng payo.

Verse 14

युध्यमानं पराक्रान्तं शूरमार्यव्रते रतम्‌

Wika ni Sañjaya: “(Nasaksihan ko siya) na patuloy na lumalaban, makapangyarihan sa tapang—isang tunay na bayani, matatag na nakatuon sa marangal na alituntunin ng asal (ārya-vrata).”

Verse 15

पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च

Wika ni Sañjaya: “Habang nakatingin ang lahat ng hukbo—sa harap ni Keśava at sa harap ko rin.”

Verse 16

नच त्वां परुषं किंचिदुक्तवान्‌ पाण्डुनन्दन:

Wika ni Sañjaya: “Ang anak ni Pāṇḍu ay hindi man lamang nagsalita sa iyo ng anumang mabagsik na salita. Kaya tanggapin mo agad ang nararapat na bunga ng kapalaluan mong ito.”

Verse 17

यस्मात्‌ तु बहु रूक्ष॑ च श्रावितस्ते वृकोदर: । परोक्षं यच्च सौभद्रो युष्माभिन्निहतो मम

Wika ni Sañjaya: “Sapagkat pinadinig mo kay Vṛkodara ang maraming salitang magaspang at mapait, at sapagkat ang aking Saubhadra ay pinaslang ninyo nang siya’y wala sa inyong paningin—ang bunga ng kalupitang iyon ay ngayo’y lumilitaw.”

Verse 18

त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते

Wika ni Sañjaya: “Sa iyo naputol ang kanyang busog—isang gawaing maghahatid sa sarili mong kapahamakan, O masamang-isip.”

Verse 19

कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत्‌ ते भयमागतम्‌

Wika ni Sañjaya: “Ngayon gawin mo ang lahat ng dapat gawin; isang malaking panganib ang dumating sa iyo.”

Verse 20

ये चान्ये5प्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नूपा:

Wika ni Sañjaya: “At yaong iba pang mga hari, na ang paghatol ay nalalabuan ng kamangmangan at pagkalito, ay lalapit din sa akin (upang humingi ng payo o saklolo).”

Verse 21

त्वां च मूढाकृतप्रज्ममतिमानिनमाहवे

“At ikaw man—sa larangan ng digmaan—yaong sa katotohanan ay salat sa pag-unawa, ngunit nag-aanyong marunong at namamaga sa kapalaluan.”

Verse 22

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु

Wika ni Sañjaya: Nang maipangako ni Arjuna sa taimtim na panata na ipapahamak niya ang anak ni Karṇa, ang agos ng labanan ay napuno ng bigat na moral ng salitang itinali ng mandirigma—doon nagtatagpo ang dangal, tungkulin, at ang kakila-kilabot na di-maiiwasan ng digmaan.

Verse 23

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये

Wika ni Sañjaya: Habang nagpapatuloy ang magulong labanan—sa gitna ng napakalaking pangamba—

Verse 24

मन्दरश्मि: सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपाद्रवत्‌ । उस महाभयानक तुमुल संग्रामके छिड़ जानेपर मन्द किरणोंवाले भगवान्‌ सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये ।। ततो राजन्‌ हृषीकेश: संग्रामशिरसि स्थितम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang sumiklab ang labanan na lubhang kakila-kilabot at ubod ng ingay at pagkaligalig, ang Araw na may sanlibong sinag—na ngayo’y mas banayad ang liwanag—ay nagmadaling tumungo sa bundok ng paglubog, sa kanlurang abot-tanaw. Pagkaraan, O Hari, si Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa), na nakatindig sa pinakasulong ng digmaan…

Verse 25

दिष्टया सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया

Sinabi ni Sañjaya: “Sa mabuting kapalaran, O Jiṣṇu, ang dakilang panatang iyong tinanggap ay natupad na sa pamamagitan mo.”

Verse 26

धार्तराष्ट्रबलं प्राप्प देवसेनापि भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, nang marating ang hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra, dumating din doon ang hukbong makalangit—hudyat na ang tunggaliang ito’y humihila ng mga puwersang lampas sa tao, at ang agos ng digmaan ay hinuhubog ng mas malalaking pagkakatugma ng tadhana.”

Verse 27

न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन्‌ पुरुषं क्वचित्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Wala akong nakikita, sa alinmang daigdig, ni sinumang lalaki saanman na, kapag pinag-isipan, ay makapapantay sa kanya.”

Verse 28

महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकाडपि वा

Sinabi ni Sañjaya: “Marami ang may dakilang kapangyarihan—may mga kapantay mo, at may mga higit pa sa iyo.”

Verse 29

समेता: पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात्‌ । धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके लिये बहुत-से महान्‌ प्रभावशाली राजा यहाँ एकत्र हो गये हैं, जिनमेंसे कितने ही तुम्हारे समान या तुमसे भी अधिक बलशाली हैं ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Dahil sa anak ni Dhṛtarāṣṭra, nagtipon dito ang mga haring namumuno sa lupa. Nang marating ka nila sa labanan, ang mga mandirigmang nakabaluti, nag-aalab sa poot, ay hindi umatras.”

Verse 30

तव वीर्य बल॑ चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम्‌ । 'वे भी रणक्षेत्रमें कवच बाँधकर कुपित हो तुम्हारा सामना करनेके लिये आये, परंतु टिक न सके। तुम्हारा बल और पराक्रम रुद्र, इन्द्र तथा यमराजके समान है ।।

Wika ni Sañjaya: “Ang iyong kabayanihan at lakas ay tulad nina Rudra, Śakra (Indra), at Antaka (Yama). Walang sinuman ang makapagpapamalas ng gayong giting sa digmaan. Dumating ang mga mandirigmang iyon upang harapin ka sa larangan, nakabaluti at nagngangalit, ngunit hindi sila nakapanindigan.”

Verse 31

एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, nang mapatay si Karṇa—ang masamang-loob—kasama ang lahat ng nakaugnay sa kanya (ang mga sumusuportang hukbo at mga ibinungang bunga), …”

Verse 32

वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम्‌ । “इसी प्रकार सगे-सम्बन्धियोंसहित दुरात्मा कर्णके मारे जानेपर शत्रुओंको जीतने और द्वेषी विपक्षियोंको मार डालनेवाले तुझ विजयी वीरको पुन: बधाई दूँगा” ।।

Wika ni Sañjaya: “Muli kitang pupurihin—ikaw na nagwagi sa mga kaaway, tagapagpuksa ng mga mapanlaban.” At sumagot si Arjuna: “O Mādhava, ito’y dahil sa iyong biyaya.”

Verse 33

अनाक्षर्यो जयस्तेषां येषां नाथोडसि केशव

Wika ni Sañjaya: “O Keśava, hindi kataka-taka na ang tagumpay ay mapasakanila na ikaw ang tagapagtanggol. Sa biyaya ng iyong kaloob, makakamit ni Haring Yudhiṣṭhira ang paghahari sa buong bilog ng daigdig. O ligaya ng angkang Vṛṣṇi, Panginoon—ito ang iyong kapangyarihan, at ito ang iyong tagumpay. O Madhusūdana, kami’y mananatiling karapat-dapat tumanggap ng iyong pagpapala.”

Verse 34

त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां सम्प्राप्स्यति युधिष्ठिर: । तव प्रभावो वार्ष्णेय तवैव विजय: प्रभो । वर्धनीयास्तव वयं सदैव मधुसूदन

Wika ni Sañjaya: “Sa iyong biyaya, makakamit ni Yudhiṣṭhira ang buong daigdig. O Vārṣṇeya, Panginoon—ito ang iyong kapangyarihan; tunay, ito ang iyong sariling tagumpay. O Madhusūdana, kami’y laging yaong dapat maghandog sa iyo ng pagbati at papuri (sapagkat sa mga pinangangalagaan mo, hindi kataka-taka ang pagwawagi).”

Verse 35

एवमुक्तस्तत: कृष्ण: शनकैर्वाहयन्‌ हयान्‌ । दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत्‌

Wika ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon, dahan-dahang inudyok ni Kṛṣṇa ang mga kabayo at sinimulan niyang ipakita kay Pārtha ang malawak na larangan ng digmaan—nakapangingilabot sa kalupitan—na bumubukadkad sa harap nila.

Verse 36

श्रीकृष्ण उवाच प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद्‌ यश: । पृथिव्यां शेरते शूरा: पार्थिवास्त्वच्छरैर्हता:

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: Sa paghahangad ng tagumpay sa digmaan at ng dakilang katanyagang laganap sa lahat ng dako, ang mga haring bayani ay ngayo’y nakahandusay sa lupa—pinatay ng iyong mga palaso.

Verse 37

श्रीकृष्ण बोले--अर्जुन! युद्धमें विजय और सब ओर फैले हुए महान्‌ सुयशकी अभिलाषा रखनेवाले ये शूरवीर भूपाल तुम्हारे बाणोंसे मरकर पृथ्वीपर सो रहे हैं ।।

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Arjuna, ang mga haring bayani—na naghahangad ng tagumpay sa digmaan at ng dakilang katanyagang kumakalat sa lahat ng dako—ay tinamaan ng iyong mga palaso at ngayo’y nakahandusay sa lupa. Nagkalat ang kanilang mga sandata at palamuti; wasak ang mga kabayo, karwahe, at elepante; at dahil napunit at nadurog ang kanilang mahahalagang bahagi, sila’y bumagsak sa sukdulang kawalang-kaya.”

Verse 38

ससत्त्वा गतसत्त्वाश्न प्रभया परया युता: । सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपा:

Sa kanila, may mga haring nalagutan na ng hininga at may mga hindi pa. Ngunit yaong mga nawalan na ng buhay, dahil sa pambihirang ningning na bumabalot sa kanila, ay waring mga buhay pa rin sa paningin.

Verse 39

तेषां शरै: स्वर्णपुड्खै: शस्त्रैश्व विविधै: शितै: । वाहनैरायुधैश्नैव सम्पूर्णा पश्य मेदिनीम्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Masdan—ang buong lupa ay punô sa lahat ng dako ng kanilang mga palasong may gintong balahibo, ng sari-saring matatalim na sandata, at ng mga nabuwal na sasakyan at kagamitang pandigma.”

Verse 40

वर्मभिश्चर्मभिहरि: शिरोभिश्व॒ सकुण्डलै: । उष्णीषैर्मुकुटै: स्रग्भिश्वूडामणिभिरम्बरै:

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O Bhārata, sa lahat ng dako ng larangan ng digmaan ay nagkalat ang mga nahulog na baluti at kalasag; mga ulong may suot pang hikaw; mga putong at korona; mga kuwintas na bulaklak, hiyas sa tuktok, at mga kasuotan. Dahil sa nagkalat na palamuti at kagamitang pandigma, ang pook ay wari’y kakaibang napapalamutian—isang ganda na isinilang mula sa kakila-kilabot na halaga ng labanan.”

Verse 41

कण्ठसूत्रैरड्रदैश्व निष्कैरपि च सप्रभै: । अन्यैश्षाभरणैश्षित्रैर्भाति भारत मेदिनी

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O Bhārata, ang lupa—ang larangang ito—ay kumikislap sa karangyaan, sapagkat sa magkabilang panig ay nalalatagan ng mga nalaglag na panaling pangleeg, ng mayayaman at maningning na niṣka, at ng sari-saring palamuti. Kahit sa gitna ng patayan, ang pook ay nagiging kaakit-akit sa mata dahil sa mga sagisag ng katayuan at pagmamataas ng mga mandirigma—na ngayo’y nakatiwangwang—tahimik na nagbubunyag ng halaga at kahungkagan ng digmaan.”

Verse 42

अनुकर्षरुपासड्रैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा । उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै:

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Nagningning ang lupa, sapagkat nagkalat dito ang mga tali at kabit ng mga karwahe, ang mga bandila at watawat, ang sari-saring kasangkapan at upuan, ang mga poste ng pamatok at mga panaling pangbigkis, at ang mga gulong at piyesang nabasag at naihagis. Kaya ang larangang punô ng nagkalat na kagamitang pandigma ay mistulang malinaw na langit ng taglagas na pinalalamutian ng mga konstelasyon.”

Verse 43

चक्रैः प्रमथितैश्ित्रैरक्षेश्न॒ बहुधा रणे । युगै्योक्त्रै: कलापैश्न धनुर्भि: सायकैस्तथा

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Sa labang iyon, ang mga karwahe ay nadurog sa maraming paraan—dahil sa mga gulong, dahil sa mga aksel na nabasag sa iba’t ibang anyo, gayundin dahil sa mga pamatok at renda. Nagkalat ang mga lalagyan ng palaso, nabali ang mga busog, at ang mga palaso’y nakahandusay sa lupa. Kaya ang larangan ay naging saksi sa pagkawasak na dulot ng galit na walang pagpipigil: kapag ang husay at tapang ay nahiwalay sa pagpipigil-sa-sarili, maging ang mararangal na kasangkapan ay nagiging wasak na labi.”

Verse 44

परिस्तोमै: कुथाभि श्न परिघैरड्कुशैस्तथा । शक्तिभिभिन्दिपालैश्न तृणै: शूलै: परश्वचै:

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Inatake nila siya mula sa lahat ng panig gamit ang nakalilitong sari-saring sandata—mga pamalo at pambayo, mga bakal na pamukpok at pang-udyok (goad), mga sibat at bhindipāla, pati mga trident at palakol-pandigma—na nagpapakita kung paanong sa pagkahibang ng digmaan, dumarami ang dahas at nalilimutan ang pagpipigil.”

Verse 45

प्रासैश्न तोमरैश्वैव कुन्तैर्यष्टि भिरेव च । शतघध्नीभिर्भूशुण्डीभि: खड्गै: परशुभिस्तथा

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Sa pamamagitan ng mga sibat at tomara; ng mga kunta at mga baston; ng mabibigat na pamalo (śataghadhnī) at mga sandatang ihinahagis na bhūśuṇḍī; at gayundin ng mga tabak at palakol.”

Verse 46

मुसलैर्मुद्गरैश्वैव गदाभि: कुणपैस्तथा । सुवर्णविकृताभिश्व कशाभिभर्भरतर्षभ

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Sa pamamagitan ng musala (pambayo), ng mudgara (martilyo), ng gadā (pamalo), at maging ng mga bangkay; at sa pamamagitan din ng mga latigong hinubog at pinalamutian ng ginto—O toro sa mga Bhārata!”

Verse 47

घण्टाभिश्ष गजेन्द्राणां भाण्डैश्न विविधैरपि । स्रग्भिश्ष नानाभरणैवस्त्रैश्ैव महाधनै:

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Sa pamamagitan ng mga kampana ng mga haring elepante; at ng sari-saring kagamitan; sa pamamagitan ng mga kuwintas na bulaklak, ng maraming palamuti at mga kasuotan—tunay, sa pamamagitan ng malalaking kayamanan.”

Verse 48

पृथिव्यां पृथिवीहेतो: पृथिवीपतयो हता:

Wika ni Kṛṣṇa: “Sa mismong lupang ito, alang-alang sa pag-angkin sa lupa, ang mga panginoon ng lupa ay napatay.”

Verse 49

पृथिवीमुपगुदाज्लैः सुप्ता: कान्तामिव प्रियाम्‌ इस पृथ्वीके राज्यके लिये मारे गये ये पृथ्वीपति अपने सम्पूर्ण अंगोंद्वारा प्यारी प्राणवललभाके समान इस भूमिका आलिंगन करके इसपर सो रहे हैं ।।

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Alang-alang sa paghahari sa lupa, ang mga panginoon ng lupa ay napatay; sa lahat ng kanilang mga sangkap ay niyayakap nila ang lupang ito na parang minamahal na asawa, at doon sila nahihimbing. At masdan mo, O bayani—ang mga elepanteng yaon, wari’y mga tuktok ng bundok at kahambing ni Airāvata, na tinamaan ng mga palaso, ay nagwawala at umuungol sa lupa; mula sa kanilang mga sugat ay bumubulwak ang mga agos ng dugo, gaya ng mga bundok na nagpapadaloy ng mapulang batis mula sa bunganga ng mga yungib.”

Verse 50

क्षरत: शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखै: । दरीमुखैरिव गिरीन्‌ गैरिकाम्बुपरिस्रवान्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Dumaloy ang dugo nang sagana mula sa mga sugat na nakanganga dahil sa hiwa ng sandata—gaya ng mga bundok na ang mga bangin ay nagbubuhos ng agos na pulang-tubig na tila okra.”

Verse 51

हयांश्व॒ पतितान्‌ पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Tingnan mo ang mga kabayong ito—bagsak at wala nang buhay—na minsang pinalamutian ng ginto. At masdan ang mga karwaheng ang mga panginoon ay napatay na—nakatindig na parang multong lungsod ng mga Gandharva, maringal ngunit hungkag. Napunit ang mga watawat at bandila, nabasag ang mga pamatok, wasak ang mga gulong, at pati ang mga sais ay napatumba.”

Verse 52

गन्धर्वनगराकारान्‌ रथांश्व निहतेश्वरान्‌ । छिन्नध्वजपताकाक्षान्‌ विचक्रान्‌ हतसारथीन्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Masdan ang mga karwahe at kabayong ito—ngayon ay tila mapanlinlang na karilagan ng isang ‘lungsod ng Gandharva’—sapagkat napatay na ang kanilang mga panginoon. Naputol ang mga watawat at banderola, nabasag ang mga ehe, nawasak ang mga gulong, at napatay ang mga sais. Kaya ang mga kasangkapang pandigma na minsang marangyang pinalamutian ay nakahandusay na walang buhay, inilalantad ang pagkamarupok ng dangal-mandirigma at ang kakila-kilabot na halaga ng karahasan.”

Verse 53

निकृत्तकूबरयुगान्‌ भग्नेषाबन्धुरान्‌ प्रभो | पश्य पार्थ हयान्‌ भूमौ विमानोपमदर्शनान्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O panginoon, masdan mo, Pārtha—ang mga kabayong ito’y nakahandusay sa lupa. Naputol ang mga poste at pamatok ng karwahe; wasak ang mga baras, at pati ang mga tali ng pagkakabigkis ay napunit na parang basahan. Tingnan ang mga nabuwal na kabayong ito—sa anyo at tindig, wari’y mga sasakyang panghimpapawid.”

Verse 54

पत्ती क्षनिहतान वीर शतशो5थ सहस्रश: । धनुर्भुतश्चर्मभृतः शयानान्‌ रुधिरोक्षितान्‌,वीर! अपने मारे हुए इन सैकड़ों और हजारों पैदल सैनिकोंको देखो, जो धनुष और ढाल लिये खूनसे लथपथ हो धरतीपर सो रहे हैं

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O bayani, masdan ang mga kawal na naglalakad—napaslang sa isang iglap—daan-daan at libu-libo. Hawak pa ang kanilang mga pana at kalasag, nakahiga sila sa lupa, basang-basa sa dugo.”

Verse 55

महीमालिड्ग्य सर्वज्ञि: पांसुध्वस्तशिरोरुहान्‌ । पश्य योधान्‌ महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O makapangyarihang bisig, masdan mo ang mga mandirigmang ito—ang kanilang mga katawan ay pira-piraso dahil sa iyong mga palaso. Ang kanilang buhok ay nababalot ng alikabok, at yakap ang lupa sa lahat ng kanilang mga sangkap, sila’y nakahandusay na wari’y natutulog.”

Verse 56

निपातितद्विपरथवाजिसंकुल- मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम्‌ । निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं महीतलं नरवर पश्य दुर्दशम्‌

Wika ni Kṛṣṇa: “O pinakadakila sa mga tao, masdan mo ang lupa sa kakila-kilabot na kalagayang ito. Siksik ito sa mga elepanteng bumagsak, mga karwaheng wasak, at mga kabayong patay. Putik na ito sa dugo, taba, at laman; ang larangang-digma ay naging ligaya ng mga gumagala sa gabi, ng mga aso, mga lobo, at mga ghoul.”

Verse 57

इदं महत्‌ त्वय्युपपद्यते प्रभो रणाजिरे कर्म यशोभिवर्धनम्‌ | शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे महाहवे जचघ्नुषि दैत्यदानवान्‌

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “O Panginoon, ang dakilang gawang ito—na angkop sa larangan ng digmaan at nagpapalago ng dangal—ay tunay na sa iyo nababagay. Sa iyo lamang ito maaari, at gayundin kay Indra, ang pinakadakila sa mga diyos, na sa malaking digmaan ay lumipol sa mga Daitya at Dānava.”

Verse 58

संजय उवाच एवं संदर्शयन्‌ कृष्णो रणभूमिं किरीटिने । स्वै: समेत: समुदितै: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्‌

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, sa ganitong paraan, habang ipinakikita ni Kṛṣṇa ang tanawin ng larangan ng digmaan kay Arjuna na may koronang-diyadema, si Kṛṣṇa—napaliligiran ng kanyang mga kamag-anak at mga kasamang nagkatipon—ay nagpatunog ng kabibe, ang Pāñcajanya.”

Verse 59

स दर्शयन्नेव किरीटिने5रिहा जनार्दनस्तामरिभूमिमज्जसा । अजातशशन्रुं समुपेत्य पाण्डवं निवेदयामास हतं जयद्रथम्‌

Sabi ni Sañjaya: “Si Janārdana, ang tagapuksa ng kaaway, habang ipinakikita pa rin ang larangang iyon kay Arjuna na may diyadema, ay mabilis na lumapit kay Ajātaśatru—ang Pāṇḍava na si Yudhiṣṭhira—at iniulat na napatay na si Jayadratha.”

Verse 116

अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्यचरितं च तत्‌ । 'परंतु तूने रणभूमिमें युद्धपरायण महाबली भीमसेनको दैवेच्छासे किसी प्रकार रथहीन करके जो उनके प्रति कठोर बातें कही थीं

Sinabi ni Sañjaya: “Ito ay isang napakalaking gawa ng adharma—asal na di karapat-dapat sa mararangal. Sapagkat sa pag-ikot ng tadhana, sa kung paanong paraan ay ginawa mong walang karwahe si Bhīmasena, ang makapangyarihang mandirigmang laging nakatuon sa digmaan; at pagkatapos ay nagsalita ka pa ng mababagsik na salita laban sa kanya. Ang ganyang asal ay sa mga taong mababa ang pag-iisip.”

Verse 123

न च कज्चन निन्दन्ति सन्त: शूरा नरर्षभा: | “नरश्रेष्ठ शूरवीर सज्जन शत्रुको जीतकर बढ़-बढ़कर बातें नहीं बनाते, किसीको कट वचन नहीं कहते और न किसीकी निन्‍्दा ही करते हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ang tunay na mararangal—mga bayani, ang pinakamahuhusay sa mga tao—ay hindi naglilibang sa paninira o paglibak kaninuman. Kahit sa tagumpay at lakas, umiiwas sila sa mabagsik na pananalita at sa paghahanap ng mali sa iba; ang pagpipigil na ito ang tanda ng dangal sa gitna ng karahasan ng digmaan.”

Verse 136

बह्नबद्धमकर्ण्य च चापलादपरीक्षितम्‌ | 'सूतपुत्र! तेरी बुद्धि बहुत ओछी है। इसीलिये तू चपलतावश बिना जाँचे-बूझे बहुत-सी न सुननेयोग्य असम्बद्ध बातें बक जाया करता है

Sinabi ni Sañjaya: “Nang marinig niya ang pananalitang watak-watak at hindi magkaugnay—binigkas sa kapusukan at walang pagsisiyasat—tinuligsa niya iyon bilang hindi karapat-dapat pakinggan, at itinuro ang pagkukulang sa dharma ng pagsasalitang padalus-dalos at walang pag-unawa.”

Verse 143

यदवोचोडप्रियं भीम॑ नैतत्‌ सत्यं वचस्तव । 'तूने युद्धमें संलग्न, श्रेष्ठ व्रतके पालनमें तत्पर, पराक्रमी और शूरवीर भीमसेनके प्रति जो अप्रिय वचन कहा है, तेरा यह कथन ठीक नहीं है

Sinabi ni Sañjaya: “Ang masasakit na salitang sinabi mo kay Bhīma ay hindi totoo. Ang gayong pananalita ay hindi nararapat—lalo na kung itinuturo kay Bhīmasena, na nasa gitna ng labanan, matatag sa mararangal na panata, at tanyag sa lakas at kabayanihan.”

Verse 148

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें एक सौ अड्श़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva, sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha, natatapos ang ika-isang daan at apatnapu’t walong kabanata.”

Verse 156

विरथो भीमसेनेन कृतोडसि बहुशो रणे । “सारी सेनाओंके देखते-देखते मेरे और श्रीकृष्णके सामने युद्धस्थलमें भीमसेनने तुझे अनेक बार रथहीन कर दिया है

Sanjaya said: In battle you have been made chariotless by Bhimasena many times. Before the eyes of all the armies—right there on the field, in the presence of me and of Sri Krishna—Bhimasena has repeatedly stripped you of your chariot. The remark underscores the public, undeniable nature of martial humiliation and the ethical weight of truth spoken amid war: prowess must be measured by witnessed deeds, not by boasts.

Verse 173

तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्रुहि । 'परंतु उन पाण्डुनन्दन भीमने तुझसे कोई कटु वचन नहीं कहा। तूने जो भीमको बहुत- सी रूखी बातें सुनायी हैं और मेरे परोक्षमें तुमलोगोंने जो मेरे पुत्र सुभद्राकुमार अभिमन्युको अन्यायपूर्वक मार डाला है

Sañjaya said: “Therefore, receive at once the due fruit of this arrogance of yours.” In the surrounding context, the thrust is ethical and retributive: despite Bhīma not having spoken harshly to him, the addressee had insulted Bhīma and had also taken part—unjustly and from behind the scenes—in the killing of Abhimanyu; hence the demand that the consequences of such pride and adharma be met immediately.

Verse 183

तस्माद्‌ वध्यो5सि मे मूढ सभृत्यसुतबान्धव: । “दुर्मते! मूढ़! तूने अपने विनाशके लिये अभिमन्युका धनुष काट दिया था, अतः मेरे द्वारा भृत्य, पुत्र तथा वन्धु-बान्धवोंसहित प्राणदण्ड पानेयोग्य है

Sañjaya said: “Therefore, you are fit to be slain by me, O fool—together with your attendants, your sons, and your kinsmen.” The line frames the act as retributive justice in the heat of war: a moral condemnation (“mūḍha”) coupled with a vow of punishment extending to one’s supporting circle, reflecting the brutal escalation and collective consequences typical of the Kurukṣetra conflict.

Verse 196

हन्तास्मि वृषसेन ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे । “तू अपने सारे कर्तव्य पूर्ण कर ले। तुझे भारी भय आ पहुँचा है। मैं युद्धस्थलमें तेरे देखते-देखते तेरे पुत्र वृषसेनको मार डालूँगा

Sañjaya said: “In this battle, while you look on, I shall slay your son Vṛṣasena. Fulfil all your duties as you deem fit—great fear has come upon you.”

Verse 213

दृष्टवा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम्‌ | 'ओ मूढ़! तुझ अपवित्र बुद्धिवाले अत्यन्त घमंडी सहायकको युद्धस्थलमें धराशायी हुआ देखकर मूर्ख दुर्योधनको भी बड़ा पश्चात्ताप होगा

Sañjaya said: Seeing his fallen ally, the dull-witted Duryodhana will be seized by intense remorse. The verse underscores how arrogant, impure counsel and pride-driven alliances in war ultimately ripen into grief when their consequences become visible on the battlefield.

Verse 226

महान्‌ सुतुमुल: शब्दो बभूव रथिनां तदा । इस प्रकार अर्जुनके द्वारा कर्णपुत्र वृषसेनके वधकी प्रतिज्ञा होनेपर उस समय वहाँ रथियोंका महान्‌ एवं भयंकर कोलाहल छा गया

Wika ni Sañjaya: Noon, isang napakalakas at marahas na ugong ang sumiklab sa hanay ng mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—isang kaguluhang pinasiklab ng panata ni Arjuna na patayin si Vṛṣasena, anak ni Karṇa.

Verse 243

तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत्‌ । राजन! तत्पश्चात्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्णने प्रतिज्ञासे पार होकर युद्धके मुहानेपर खड़े हुए अर्जुनको हृदयसे लगाकर इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: Nang yakapin ni Arjuna—si Bībhatsu—na nakatupad na sa kanyang panata, nagsalita sa kanya ang Mapalad na Panginoong Śrī Kṛṣṇa. O Hari, pagkaraan nito, nang si Arjuna ay nakatindig sa pinakaharap ng labanan, sa bungad ng digmaan, matapos malampasan ang pagsubok ng kanyang sumpa, hinila siya ni Kṛṣṇa palapit sa dibdib at nagsalita nang ganito—

Verse 256

दिष्टया विनिहतः पापो वृद्धक्षत्र: सहात्मज: । “विजयशील अर्जुन! बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुमने अपनी बड़ी भारी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। सौभाग्यसे पापी वृद्धक्षत्र पुत्रसहित मारा गया

Wika ni Sañjaya: “Sa kabutihang-palad, napatay ang makasalanang si Vṛddhakṣatra, kasama ang kanyang anak. O Arjuna na matatag sa tagumpay, tunay na malaking pagpapala na natupad mo ang iyong mabigat na panata.”

Verse 263

सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा | “भारत! दुर्योधनकी सेनामें पहुँचकर समरभूमिमें देवताओंकी सेना भी शिथिल हो सकती है। जिष्णो! इस विषयमें कोई दूसरा विचार नहीं करना चाहिये

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, kapag nakapasok na sa larangan ng digmaan at nakaharap ang hukbo ni Duryodhana, maging ang hukbo ng mga diyos ay maaaring manghina. O Jiṣṇu, wala nang dapat pang pag-isipan tungkol dito.”

Verse 273

त्वदृते पुरुषव्याप्र य एतद्‌ योधयेद्‌ बलम्‌ | 'पुरुषसिंह! मैं बहुत सोचनेपर भी तीनों लोकोंमें कहीं तुम्हारे सिवा किसी दूसरे पुरुषको ऐसा नहीं देखता, जो इस सेनाके साथ युद्ध कर सके

Wika ni Sañjaya: “O tigre sa mga tao, kahit pag-isipan ko nang matagal, wala akong nakikita sa tatlong daigdig na ibang lalaki maliban sa iyo na makatatayo at makalalaban sa hukbong ito.”

Verse 303

यादृशं कृतवानद्य त्वमेक: शत्रुतापन: । 'युद्धमें कोई भी ऐसा पराक्रम नहीं कर सकता, जैसा कि आज तुमने अकेले ही कर दिखाया है। वास्तवमें तुम शत्रुओंको संताप देनेवाले हो

Wika ni Sañjaya: “O tagasunog ng mga kaaway! Ang nagawa mo ngayon—mag-isa—ay walang sinuman sa digmaan ang makapapantay sa gayong kagitingan. Tunay ngang ikaw ang nagdadala ng naglalagablab na pighati sa kaaway.”

Verse 473

अपदविद्धैर्बभौ भूमिगग्रहैद्यौरिव शारदी । बहुत-से अनुकर्ष

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Nagniningning ang larangan ng digmaan sa di-mabilang na sandata at kagamitang nagkalat, gaya ng langit sa taglagas na kumikislap sa mga bituin. Sa lahat ng dako ay nakahandusay ang mga lubid na panghila at mga gamit sa pagyugyog, mga watawat at bandila, mga kabit at palamuti, mga upuan at mga poste, mga tali ng pagkakatali, mga gulong na wasak, mga aksel na kakaiba, sari-saring pamatok, renda at pisi, mga busog at palaso; makukulay na palamuti ng mga elepante, mga sapin at alpombra; mga pamalo at pangkawit; mga sibat, bhindipāla, mga lalagyan ng palaso, mga trisula, mga palakol, mga lansang mahahaba, mga tomara, mga kunta, mga tungkod, mga śataghnī, mga bhuśuṇḍī, mga espada, mga palakol na kamay, mga pambayo, mga martilyo, mga maso, at iba pang sandata; mga latigong ginto, mga kampana ng mga elepanteng panginoon, iba’t ibang howdah at upuan, mga garland, sari-saring alahas, at mamahaling kasuotan. O pinakamainam sa mga Bhārata, sa mga ito’y napapalamutian ang lupa—gaya ng langit sa taglagas na hitik sa mga bituin.”

Verse 503

तांक्ष बाणहतान्‌ वीर पश्य निष्टनत: क्षितौ । वीर! देखो

Wika ni Śrī Kṛṣṇa: “Masdan, O bayani—masdan ang mga elepanteng yaon, tinamaan ng mga palaso at bumagsak, namimilipit at umuungol sa lupa. Ang kanilang mga katawan, matatayog na parang tuktok ng bundok at wari’y si Airāvata, ay nagbubuhos ng lalo’t lalong agos ng dugo mula sa mga sugat na gawa ng sandata, gaya ng mga bundok na naglalabas mula sa bunganga ng mga yungib ng mapulang tubig na may halong okra. Sa gayon, butas ng mga palaso, sila’y gumugulong sa lupa.”

Verse 2036

तांश्व सर्वान्‌ हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे । “दूसरे भी जो राजा अपनी बुद्धिपर मोह छा जानेके कारण मेरे समीप आ जायाँगे, उन सबका संहार कर डालूँगा। इस सत्यको सामने रखकर मैं अपना धनुष छूता (शपथ खाता) हूँ

Wika ni Sañjaya: “Papatayin ko silang lahat. Sa pagkapit sa katotohanang ito, hinahawakan ko ang aking sandata (ang busog) bilang isang taimtim na panata.”

Verse 3236

प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा । तब अर्जुनने उनकी बातोंका उत्तर देते हुए कहा--“माधव! आपकी कृपासे मैं इस प्रतिज्ञाकों पार कर सका हूँ; अन्यथा इसका पार पाना देवताओंके लिये भी कठिन था

Wika ni Sañjaya: Sumagot si Arjuna: “Mādhava! Sa iyong biyaya, nalampasan ko ang panatang ito—na mahirap tawirin kahit ng mga diyos. Kung wala ang iyong pag-alalay, hindi ito maisasakatuparan.”