Adhyaya 136

Verse 1

भीस्न्आ तन () अजमना चतुस्त्रिंशर्दाधकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध

Wika ni Sañjaya: Si Karṇa, na lubos na nawalang-karwahe, ay muling napasuko ni Bhīma. Sumakay siya sa ibang karwahe, nagbalik sa labanan, at muling tinamaan ang Pāṇḍava—ipinakikita na sa silakbo ng digmaan, ang pagkatalo’y hindi nauuwi sa pagninilay kundi sa panibagong pagsalakay at pagpupursigi.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! सब प्रकारसे रथहीन एवं भीमसेनके द्वारा पुनः: पराजित हुए कर्णने दूसरे रथपर बैठकर पाण्डुकुमार भीमसेनको पुनः बींध डाला ।।

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, si Karna—na nawalan ng karwahe at muling natalo ni Bhimasena—ay sumakay sa ibang karwahe at muling tinamaan si Bhima, anak ni Pandu. Gaya ng dalawang makapangyarihang haring elepante na nagsasalpukan nang harapan sa dulo ng kanilang mga pangil, sina Karna at Bhima, sa pagbitaw ng mga palasong mula sa lubos na hinilang busog, ay nagsimulang magsugatan sa isa’t isa.

Verse 3

अथ कर्ण: शरव्रातैर्भीमसेनं समार्पयत्‌ । ननाद च महानादं पुनर्विव्याध चोरसि,तदनन्तर कर्णने अपने बाणसमूहोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया। उसने बड़े जोरसे गर्जना की और पुन: भीमसेनकी छातीमें चोट पहुँचायी

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan nito, pininsala ni Karna si Bhimasena sa pamamagitan ng sunod-sunod na bugso ng mga palaso. Umalingawngaw ang kanyang malakas na sigaw, at muli niyang tinuhog ang dibdib ni Bhima.

Verse 4

तं भीमो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागै: । पुनर्विव्याध सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Gumanti si Bhima kay Karna sa pamamagitan ng sampung palasong mabilis at di sumasala. Pagkaraan, muling idiniin ang pag-atake at tinuhog si Karna ng pitumpung palasong may mga dugtong na nakabaluktot.

Verse 5

कर्ण तु नवभिर्भीमो भित्त्वा राजन्‌ स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह,राजन्‌! भीमसेनने कर्णकी छातीमें नौ बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचाकर एक तीखे बाणसे उसकी ध्वजाको भी छेद दिया

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, tinuhog ni Bhima si Karna sa pagitan ng dibdib sa pamamagitan ng siyam na palaso; at saka, sa iisang matalim na palaso, binutas din niya ang watawat ni Karna.

Verse 6

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, ang anak ni Pritha (si Bhima) ay gumanti sa pamamagitan ng animnapu’t tatlong palaso—gaya ng dambuhalang elepanteng itinutulak ng pang-udyok, o kabayong pinabibilis ng latigo.

Verse 7

सो5तिविद्धों महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्किणी लेलिहन्‌ वीर: क्रोधरक्तान्तलोचन:,महाराज! यशस्वी पाण्डुपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल होकर वीर कर्ण क्रोधसे लाल आँखें करके अपने दोनों जबड़ोंको चाटने लगा

Wika ni Sañjaya: O Hari, matapos masugatan nang matindi sa pagbutas ng palaso ng marangal na Pāṇḍava, si Karṇa—na ang mga sulok ng mata’y namumula sa galit—ay nagsimulang dilaan ang kanyang mga labi, isang mabangis na tanda ng sugatang dangal at sumisiklab na poot sa gitna ng malupit na batas ng pagganti sa larangan ng digmaan.

Verse 8

तत: शरं महाराज सर्वकायावदारणम्‌ । प्राहिणोद्‌ भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्‌

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan nito, O dakilang hari, pinakawalan niya kay Bhīmasena ang isang palasong kayang punitin ang buong katawan—gaya ng paghagis ni Indra ng kanyang vajra laban kay Bala.” Pinabibigat ng pagtutulad ang diwang moral ng tagpo: hindi lamang manakit ang hangarin kundi lipulin, tanda na ang digmaan ay umakyat sa tunggalian ng napakalakas, halos maka-diyos na puwersa.

Verse 9

स निर्भिद्य रणे पार्थ सूतपुत्रधनुश्च्युत: । अगच्छद्‌ दारयन्‌ भूमिं चित्रपुडख: शिलीमुख:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang palasong iyon—na pinakawalan mula sa busog ng anak ng Sūta—ay tumagos kay Bhīmasena at nagpatuloy pa, hinihiwa ang lupa habang dumaraan, hanggang sa maglaho sa ilalim ng daigdig. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang tigil na bugso ng digmaan: ang galing at poot ay nagtutulak sa sandata na lumampas pa sa agarang puntirya, at lalo pang pinabibigat ang pananagutang moral ng karahasan sa larangan.

Verse 10

ततो भीमो महाबाहु: क्रोधसंरक्तलोचन: । वज्जकल्पां चतुष्किष्कुं गुर्वी रुक्माड़दां गदाम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Bhīma, ang makapangyarihang-bisig na bayani, na namumula ang mga mata sa poot, ay sinunggaban ang isang mabigat na pamalo—tigas na parang vajra, apat na siko ang haba, at pinalamutian ng ginto—upang harapin ang mabagsik na hinihingi ng digmaan.

Verse 11

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्‌ | तब क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले महाबाहु भीमसेनने चार बित्तेकी बनी हुई वज्जके समान भयंकर तथा सुवर्णमय भुजबंदसे विभूषित छः कोणोंवाली भारी गदा उठाकर उसे बिना विचारे सूतपुत्र कर्णपर चला दिया ।।

Wika ni Sañjaya: Matapos magmuni, inihagis ni Bhīmasena patungo sa anak ng Sūta (Karna) ang isang dambuhalang pamalo na may anim na gilid. Sa galit, namula ang kanyang mga mata; itinaas niya ang kakila-kilabot na sandatang iyon—apat na siko ang haba, tigas na parang vajra, at pinalamutian ng gintong mga pulseras sa bisig—at inihagis ito nang walang pag-aatubili kay Karna. Sa pamalong iyon, si Adhiratha (Karna) ay nakapagpabagsak sa karwaheng may mahuhusay na kabayo at mahusay na tagapagmaneho. Ipinakikita ng tagpong ito na ang poot ay kayang manaig sa maingat na paghatol kahit sa pinakamatitibay na bayani, at ang karahasan ay lalo pang sumisiklab kapag ang pagpipigil-sa-sarili (dama) ay iniwawaksi.

Verse 12

ततो भीमो महाबाहु: क्षुराभ्यां भरतर्षभ

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Bhīma, ang makapangyarihang mandirigmang may malalakas na bisig, O toro sa mga Bharata, ay humawak ng mga sandatang kasingtalim ng labaha—hudyat ng isang pasyang walang-urong at walang-awa sa sagupaan, kung saan sinusubok ang tapang at pinipiga ng digmaan ang pagpipigil-sa-sarili.

Verse 13

हताश्वसूतमुत्सूज्य सरथं पतितध्वजम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Iniwan niya ang karwaheng pandigma na ang mga kabayo at ang tagapagmaneho ay napatay na—bagaman nakatayo pa ang sasakyan at buo ang mga kabit—iniwan ang karwaheng ngayo’y napahiya at wala nang silbi, bagsak ang watawat. Ipinahihiwatig nito ang asal sa digmaan: kapag wasak na ang paraan ng pakikipaglaban at patay na ang mga tagapangalaga nito, dapat umurong ang mandirigma mula sa sirang sasakyan, sa halip na kumapit sa isang sagisag na wala na ang saysay at dangal.

Verse 14

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Doon namin nasaksihan ang isang bagay na kagila-gilalas—ang kabayanihan at lakas sa digmaan ni Radheya (Karna). Sa gitna ng bigat ng budhi at walang-humpay na karahasan ng labanan, ang kanyang pambihirang tapang ay namukod bilang isang tanawing kapansin-pansin ng kahusayan sa pakikidigma.

Verse 15

विरथं त॑ नरश्रेष्ठ दृष्टवका55घिरथिमाहवे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Duryodhana si Karna, ang pinakamainam sa mga tao, na nakatayo sa labanan na walang karwahe, sinabi niya sa kapatid niyang si Durmukha: “Durmukha! Si Karna, anak ni Radha, ay inalisan ng karwahe ni Bhīmasena. Bigyan mo ng karwahe ang dakilang maharathi na ito—ang pangunahing bayani!” Ipinakikita ng sandaling ito ang asal sa digmaan: alalayan ang kakampi at ibalik ang kakayahan ng mandirigma na lumaban, kahit sa gitna ng walang-humpay na karahasan.

Verse 16

दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम्‌ । एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृत:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, kinausap ni Duryodhana si Durmukha: “Tingnan mo, Durmukha—si Radheya (Karna) ay ginawang walang karwahe ni Bhīma.” Ipinakikita ng ulat na ito ang biglaang pag-ikot ng kapalaran sa digmaan at ang bigat na moral na ipinapasan ng mga pinuno kapag ang isang bantog na mandirigma ay biglang napababa.

Verse 17

ततो दुर्योधनवच: श्रुत्वा भारत दुर्मुख:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Bhārata, nang marinig ni Durmukha ang mga salita ni Duryodhana, siya’y tumugon—hinubog ang kanyang tugon ng katapatan sa kanyang hari at ng tumitigas na pasya ng kampo ng Kaurava sa gitna ng bigat na moral ng digmaan.

Verse 18

त्वरमाणो< भ्ययात्‌ कर्ण भीम॑ चावारयच्छरै: । दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nagmamadaling sumulong, si Karṇa ay lumapit at pinigil si Bhīma sa pamamagitan ng sunod-sunod na ulang-palaso. Nang makita si Durmukha sa larangan, na sumusunod sa mga yapak ng anak ng kutsero (si Karṇa), lalo siyang nagpatuloy—larawan ng katapatang mandirigma at pagtulad sa gitna ng pagyanig na moral ng digmaan.

Verse 19

वायुपुत्र: प्रहष्टे> भूत्‌ सक्किणी परिसंलिहन्‌ । भरतनन्दन! दुर्योधनकी यह बात सुनकर दुर्मुख बड़ी उतावलीके साथ कर्णके समीप आ पहुँचा और भीमसेनको अपने बाणोंद्वारा रोका। संग्राममें सूतपुत्रके चरणोंका अनुसरण करनेवाले दुर्मुखको देखकर वायुपुत्र भीमसेन बड़े प्रसन्न हुए। वे अपने दोनों गलफर चाटने लगे |। तत: कर्ण महाराज वारयित्वा शिलीमुखै:

Sinabi ni Sañjaya: Ang anak ni Vāyu, si Bhīma, ay labis na natuwa at nagsimulang dilaan ang kanyang mga labi. O inapo ni Bharata, nang marinig ni Durmukha ang mga salita ni Duryodhana, nagmadali siyang lumapit kay Karṇa at pinigil si Bhīmasena sa pamamagitan ng kanyang mga palaso. Nang makita si Durmukha—na sa digmaan ay sumusunod sa mga yapak ng anak ng kutsero (si Karṇa)—si Bhīma na isinilang kay Vāyu ay lalo pang nasiyahan, at dinilaan ang magkabilang sulok ng kanyang bibig na wari’y sabik sa labanan. Pagkaraan, si Haring Karṇa, matapos pigilan ang kaaway sa matutulis na palaso, ay nagpatuloy sa sagupaan.

Verse 20

तस्मिन्‌ क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभि:

Sinabi ni Sañjaya: “Sa mismong sandaling iyon, O dakilang hari, (siya/sila) ay tinamaan ng siyam na (sandata/palaso) na baluktot ang mga dugtungan—mabilis na sumalakay sa gitna ng panganib ng labanan.”

Verse 21

ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang mapatay si Durmukha, ang gayunding makapangyarihang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay muling sumampa sa karwahe—itinutulak ang labanan pasulong sa madilim na agos ng digmaan, kung saan ang pagbagsak ng isang bayani ay agad na nag-uutos sa iba na pasanin ang bigat ng pakikidigma.

Verse 22

आस्थित: प्रबभौ राजन्‌ दीप्यमान इवांशुमान्‌ । नरेश्वर! दुर्मुखके मारे जानेपर कर्ण उसी रथपर बैठकर देदीप्यमान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा ।।

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Karṇa, na matatag na nakaupo sa kanyang karwahe, ay nagningning na parang naglalagablab na araw. Ngunit nang makita niya si Durmukha na nakahandusay sa lupa, wasak ang mahahalagang bahagi ng katawan at basang-basa sa dugo, ang bayaning iyon ay huminga nang mahahaba at maiinit at hindi makapagpasiya ng anumang gagawin.

Verse 23

दृष्टवा कर्णोडश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत । त॑ गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्ण: प्रदक्षिणम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niya iyon, napuno ng luha ang mga mata ni Karṇa at sa isang saglit ay hindi siya makakilos. Pagkaraan, lumampas siya sa wala nang buhay at isinagawa ni Karṇa ang pradakṣiṇa—pag-ikot bilang marangal at pigil na paggalang kahit sa gitna ng mabagsik na tungkulin ng digmaan.

Verse 24

तस्मिंस्तु विवरे राजन्‌ नाराचान्‌ गार्ध्रवासस:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa mismong siwang na iyon sa hanay, ang mga mandirigmang nakabihis ng balahibo ng buwitre ay nagpakawala ng mga palasong nārāca.

Verse 25

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णचित्रं महौजस:

Sinabi ni Sañjaya: Sa tindi ng lakas, winasak nila ang ginintuang baluting may palamuti ng kanyang katawan.

Verse 26

अपिबन सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजना:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga kumakain ng dugo ay uminom ng dugo ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe—si Karṇa.

Verse 27

क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजड़ा: कालचोदिता: । नरेन्द्र! वे रक्तका आहार करनेवाले बाण क्रोधभरे कालप्रेरित भुजंगोंके समान सूतपूत्र कर्णका खून पीने लगे ।। प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणा:

Wika ni Sañjaya: O pinakamainam sa mga tao, ang mga palasong iyon—gaya ng mga ahas na nagngangalit na itinutulak ng Panahon—ay waring umiinom ng dugo ni Karṇa, anak ng isang kutsero. Habang kumakalat sa ibabaw ng lupa, ang mga sandatang iyon ay nagningning, na para bang hinihimok ng poot at ng di-maiiwasang lakas ng tadhana.

Verse 28

त॑ प्रत्यविध्यद्‌ राधेयो जाम्बूनदविभूषितै:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Rādheya (Karṇa) ay gumanti, gamit ang mga palasong pinalamutian ng ginto ng Jāmbūnada—isang anyo ng karangalan sa pakikidigma sa gitna ng madilim na gantihan ng karahasan sa larangan.

Verse 29

ते भीमसेनस्य भुजं सब्यं निर्भिद्य पत्रिण:

Wika ni Sañjaya: Tinuhog ng mga mandirigmang may dalang palaso ang kaliwang bisig ni Bhīmasena—larawan ng walang-awang tindi ng labanan, kung saan kahit ang pinakamalakas ay nasusugatan, at ang pagtitiis ay nagiging pagsubok ng loob sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan.

Verse 30

ते व्यरोचन्त नाराचा: प्रविशन्तो वसुंधराम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong may dulong bakal ay nagningning habang bumaon sa lupa—larawan ng walang-tigil na puwersa ng digmaan, kung saan ang hangarin ng tao ay nagiging mabilis at walang-mukhang pagwasak, at ang mismong lupa ang sumasaksi sa mga bunga ng labanan.

Verse 31

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभि:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Bhīma ay tinuhog ng mga palasong nārāca—mga sibat na tumatama sa mahahalagang punto—ngunit ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na katumpakan ng digmaan, kung saan kahit ang pinakamalakas ay sinusubok ng mga sugat na tumatama sa pinakamaselan na bahagi ng katawan.

Verse 32

स भीमस्त्रिभिरायत्त: सूतपुत्रं पतत्त्रिभि:

Wika ni Sañjaya: Si Bhīma, matapos tamaan ng tatlong sandata at mapuwersa nang matindi, ay gumanti at sinalakay ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (si Karna) sa pamamagitan ng tatlong mabilis na lumilipad na punglo—lakas laban sa lakas, ayon sa mabagsik na batas ng pagganti sa larangan ng digmaan.

Verse 33

स विह्वलो महाराज कर्णो भीमशराहत:

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Karna—tinamaan ng mga palaso ni Bhīma—ay nayanig at nalito; nabasag ang kanyang pagpipigil sa gitna ng dahas ng labanan.

Verse 34

भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्‌,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

Wika ni Sañjaya: Si Bhīmasena, hinila ang busog na pinalamutian ng ginto, at nanatiling matatag sa larangan ng digmaan, naglalagablab na parang apoy na bagong sindi.

Verse 35

आहवेडतिरथो<तिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशन:,परंतु अतिरथी भीमसेन अपने सुवर्णभूषित धनुषको ताने हुए प्रज्वलित अग्निके समान युद्धस्थलमें ही खड़े रहे

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay nanindigan sa kanyang puwesto, naglalagablab na parang apoy ng handog; tapang na matatag at pinipigil ng layunin, hindi ng bulag na poot.

Verse 116

गदया भारत: क्रुद्धो वज्ेणेन्द्र इवासुरान्‌ | जैसे कुपित हुए इन्द्रने वज़्से असुरोंका वध किया था

Wika ni Sañjaya: Sa tindi ng galit, si Bhīma—mula sa angkan ni Bharata—ay iwinasiwas ang kanyang pamalo na parang si Indra na naghahagis ng vajra laban sa mga Asura; at sa poot na iyon, pinaslang niya sa pamamagitan ng pamalo ang mahuhusay na kabayo ni Karna, anak ni Adhiratha, na angkop na angkop sa pagdadala ng sakay at paghila ng karwahe.

Verse 126

ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतम भ्यहनच्छरै: । भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ महाबाहु भीमसेनने दो छुरोंसे कर्णकी ध्वजा काटकर अपने बाणोंद्वारा उसके सारथिको भी मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: Matapos putulin at pabagsakin ni Bhīmasena ang watawat ni Ādhiratha (Karna), saka niya pinabagsak sa ulang ng mga palaso ang kutsero nito. O pinakamainam sa mga Bharata, ipinakikita ng gawang ito ang walang-humpay na bugso ng digmaan—na sa malupit na batas ng labanan, ang pagwasak sa sagisag ng dangal at pagputol sa mga tagasuporta ng kalaban ay nagiging hakbang na taktikal.

Verse 133

विस्फारयन्‌ धनु: कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मना: । भारत! घोड़े और सारथिके मारे जाने तथा ध्वजाके गिर जानेपर कर्ण उस रथको छोड़कर धनुषकी टंकार करता हुआ दुःखी मनसे वहाँ खड़ा हो गया

Sinabi ni Sañjaya: Si Karṇa, bagbag ang loob sa dalam ng dibdib, ay tumindig doon habang pinapatunog ang tali ng kanyang busog. O Bharata! Nang mapatay ang kanyang mga kabayo at kutsero at mabagsak ang watawat, iniwan niya ang karwaheng iyon; at habang umaalingawngaw ang tunog ng busog, tumayo siya roon sa dalamhati—larawan ng dangal ng mandirigmang nayayanig sa biglang pagguho ng mga sandigan ng labanan, ngunit kumakapit pa rin sa paninindigan sa pamamagitan ng tunog ng sandata.

Verse 134

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णापयाने चतुस्त्रिंशदाधिकशततमो<ध्याय:

Kaya nito, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging nagsasalaysay ng pagpaslang kay Jayadratha at sa tagpong tumutukoy sa pag-alis ni Karṇa—nagtatapos ang ika-136 na kabanata. Itinatakda ng pangwakas na kolofon na ito ang salaysay bilang bahagi ng mas malawak na kasaysayang moral ng digmaan, at minamarkahan ang isang paglipat sa pag-igting ng mga bunga ng panata, estratehiya, at pananagutan sa larangan ng labanan.

Verse 143

विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्‌ रिपुम्‌ | वहाँ हमलोगोंने राधानन्दन कर्णका अद्भुत पराक्रम देखा। रथियोंमें श्रेष्ठ उस वीरने रथहीन होनेपर भी अपने शत्रुको आगे नहीं बढ़ने दिया

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman nawalan ng karwahe, ang pinakadakila sa mga mandirigmang nakikipaglaban sa karwahe ay nagawang pigilan ang kaaway at hindi ito pinahintulutang sumulong. Doon namin nasaksihan ang kahanga-hangang tapang ni Karṇa, anak ni Rādhā—na ang tunay na lakas sa digmaan ay hindi nasusukat sa kagamitan, kundi sa matatag na loob at paninindigan sa harap ng pagkalugi.

Verse 166

त॑ रथेन नरश्रेष्ठं सम्पादय महारथम्‌ । राजन! नरश्रेष्ठ कर्णको युद्धस्थलमें रथहीन खड़ा देख दुर्योधनने अपने भाई दुर्मुखसे कहा--*दुर्मुख! यह राधानन्दन कर्ण भीमसेनके द्वारा रथसे वंचित कर दिया गया है। इस महारथी नरश्रेष्ठ वीरको रथसे सम्पन्न करो”

Sinabi ni Sañjaya: “Bigyan ng karwahe ang pinakadakila sa mga tao—ang dakilang mandirigmang maharathi. O Hari! Nang makita ni Duryodhana si Karṇa, ang pinakamahusay sa mga tao, na nakatayo sa larangan ng digmaan na walang karwahe, sinabi niya sa kapatid niyang si Durmukha: ‘Durmukha! Si Karṇa, anak ni Rādhā, ay inalisan ng karwahe ni Bhīmasena. Ipagkaloob mo sa bayaning maharathi na ito—ang pinakadakila sa mga tao—ang isang karwahe!’”

Verse 193

दुर्मुखाय रथं तूर्ण प्रेषयामास पाण्डव: । महाराज! तदनन्तर कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर पाण्डुकुमार भीम तुरंत ही अपने रथको दुर्मुखके पास ले गये

Sinabi ni Sañjaya: Mabilis na ipinaharurot ng Pāṇḍava ang kanyang karwahe patungo kay Durmukha. O Hari, agad namang hinarang siya ni Karṇa sa pamamagitan ng ulang-palaso; ngunit si Bhīma, anak ni Pāṇḍu, nang walang pag-aatubili ay itinulak ang karwahe hanggang sa mismong harap ni Durmukha.

Verse 203

सुमुखीैर्दुर्मुख॑ भीम: शरैर्निन्ये यमक्षयम्‌ | राजन! फिर झुकी हुई गाँठवाले नौ सुमुख बाणोंद्वारा भीमसेनने दुर्मुखको उसी क्षण यमलोक पहुँचा दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Bhīma, sa pamamagitan ng mga palasong tinatawag na Sumukha, ay tinamaan si Durmukha at sa mismong sandaling iyon ay ipinadala siya sa di-nasisirang tahanan ni Yama.

Verse 233

दीर्घमुष्णं श्वसन्‌ वीरो न किंचित्‌ प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये

Sinabi ni Sañjaya: Ang bayani, humihinga nang mahaba at mainit, ay hindi makapagpasya ng anumang tiyak na gagawin. Napunit ang mahalagang bahagi ni Durmukha; duguan siyang nakahandusay sa lupa. Nang makita iyon, napuno ng luha ang mga mata ni Karṇa; sa loob ng ilang sandali’y hindi niya kayang harapin ang panig ng kalaban. Nang tuluyang lumisan ang buhay, inikutan ni Karṇa ang bangkay bilang isang madilim na paggalang at saka nagpatuloy—ngunit nanatili siyang nanginginig sa loob, di pa rin matiyak ang tungkulin.

Verse 243

प्राहिणोत्‌ सूतपुत्राय भीमसेनश्षतुर्दश । राजन! इसी अवसरमें भीमसेनने सूतपुत्रपर गीधकी पाँखवाले चौदह नाराच चलाये

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa sandaling iyon ay pinakawalan ni Bhīmasena ang labing-apat na nārāca na palaso—may balahibong tulad ng pakpak ng buwitre—laban sa anak ng Sūta (si Karṇa).

Verse 283

चतुर्दशभिरत्युग्रैनराचैरविचारयन्‌ । तब कर्णने कुछ विचार न करके अत्यन्त भयंकर एवं सुवर्णभूषित चौदह नाराचोंसे भीमसेनको भी घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Nang hindi man lamang nag-isip, tinamaan ni Karṇa si Bhīmasena ng labing-apat na napakabangis na nārāca—may palamuting ginto—at nasugatan siya sa gitna ng labanan.

Verse 293

प्राविशन्‌ मेदिनीं भीमा: क्रीज्च॑ पत्ररथा इव । वे पंखधारी भयानक बाण भीमसेनकी बायीं भुजा छेदकर पृथ्वीमें समा गये, मानो पक्षी क्रौंच पर्वतको जा रहे हों

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga kakila-kilabot na palasong may pakpak—nakapanghihilakbot sa lakas—ay pumutol sa kaliwang bisig ni Bhīmasena at bumaon sa lupa, na wari’y mga ibong lumilipad patungo sa Bundok Krauñca. Ipinakikita ng tanawing ito ang malupit na katumpakan ng digmaan: maging ang katawan ng pinakamatipunong mandirigma ay nagiging marupok, at ang bugso ng labanan ay nagtutulak sa sandata na lumampas pa sa agarang puntirya.

Verse 303

गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशव: । वे नाराच इस पृथ्वीमें प्रवेश करते समय वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे सूर्यके डूबते समय उनकी चमकीली किरणें प्रकाशित होती हैं

Sinabi ni Sañjaya: Nang lumulubog ang araw, ang nagliliyab na mga palasong narāca, sa pagbaon nila sa lupa, ay waring nagkamit ng ningning na tulad ng maningning na sinag ng araw sa dapithapon. Pinatitingkad ng larawang ito ang madilim na ganda ng labanan, habang ipinahihiwatig ang pag-aaksaya ng buhay at tapang sa digmaan.

Verse 313

सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा । मर्मभेदी नाराचोंसे रणक्षेत्रमें विदीर्ण हुए भीमसेन उसी प्रकार भूरि-भूरि रक्त बहाने लगे, जैसे पर्वत झरनेका जल गिराता है

Sinabi ni Sañjaya: Mula sa kanya ay umagos ang dugo nang sagana, gaya ng bundok na nagbubuhos ng tubig sa mga batis. Bagaman si Bhīmasena ay napunit sa larangan ng digmaan ng palasong bakal na tumatagos sa mahalagang bahagi, patuloy pa rin ang pagdaloy ng dugo na parang rumaragasang agos sa gilid ng burol—larawang nagpapakita ng malupit na halaga ng digmaan at ng pagkamarupok ng katawan sa gitna ng walang humpay na tungkuling pandigma.

Verse 326

सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभि: । तब भीमसेनने भी प्रयत्नपूर्वक गरुड़के समान वेगशाली तीन बाणोंद्वारा सूतपुत्र कर्णको तथा सात बाणोंसे उसके सारथिको भी घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Bhīmasena man ay nagsikap; sa mga palasong kasingbilis ng paglipad ni Garuḍa, tinamaan niya si Karṇa, ang anak ng karwaheng-mamaneho, at sa pitong palaso ay nasugatan din niya ang tagapagmaneho ng karwahe ni Karṇa. Ipinakikita ng pangyayaring ito ang walang patid na katumpakan ng labanan: ang galing at paninindigan ay nagtutulak sa mandirigma na puntiryahin kapwa ang kampeon at ang sandigang nagpapatatag sa kanya, at lalo pang pinaiigting ang bigat na moral ng lumalalang karahasan ng digmaan.

Verse 336

प्राद्रवज्जवनैरश्वे रणं हित्वा महाभयात्‌ । महाराज! भीमके बाणोंसे आहत होकर कर्ण विह्नल हो उठा और महान्‌ भयके कारण युद्ध छोड़कर शीघ्रगामी घोड़ोंकी सहायतासे भाग निकला

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang tamaan ng mga palaso ni Bhīma, nayanig si Karṇa at, sinakmal ng matinding takot, iniwan ang labanan. Umasa sa kanyang matutuling kabayo, tumakas siya mula sa larangan—larawang nagpapakita na kahit ang bantog na tapang ay maaaring manghina kapag nabutas ang paninindigan at nawalan ng katatagan ang isip sa gitna ng karahasang dulot ng digmaan.

Verse 2536

हेमपुड्खा महाराज व्यशोभन्त दिशो दश । महाराज! वे महातेजस्वी सुनहरी पाँखवाले बाण उसके सुवर्णजटित कवचको छिज्न- भिन्न करके दसों दिशाओंको सुशोभित करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang mga palasong may balahibong ginto ay nagningas at nagpasinag, na waring pinalamutian ang sampung dako. Sa gitna ng labanan, ang kanilang liwanag at bagsik ay pumunit sa baluting may inukit na ginto ng kalaban, ipinakikitang ang husay sa digmaan at walang-humpay na karahasan ay kayang manaig kahit sa maringal na pananggalang.

Verse 2736

अर्धप्रविष्टा: संरब्धा बिलानीव महोरगा: । जैसे क्रोधमें भरे हुए महान्‌ सर्प बिलोंमें प्रवेश करते समय आधे ही घुस पाये हों, उसी प्रकार वे बाण पृथ्वीमें घुसते हुए शोभा पा रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga palaso, na ibinaon sa lupa sa matinding bagsik, ay waring kalahati lamang ang nakapasok—gaya ng malalaking ahas na nag-aalab sa galit, dumudulas sa kanilang lungga ngunit nasasabit sa gitna. Ipinahihiwatig nito ang walang-tigil na karahasan ng digmaan: ang mga sandata’y tumatama na parang may buhay, at ang poot mismo’y wari’y nagbibigay-sigla sa mga kasangkapan ng pakikidigma.