Shloka 30
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
छत्राणि च महाहाणि पताकाश्न विशाम्पते । हयौघाश्र रथौघाक्ष नरौघाश्रैव भारत
sañjaya uvāca | chatrāṇi ca mahāhāṇi patākāś ca viśāmpate | hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng mga tao, naroon sa lahat ng dako ang malalaking payong at mga watawat; at rumaragasa ang mga pulutong ng kabayo, mga pulutong ng karwahe, at mga pulutong ng mandirigma, O Bhārata. Nang si Bhīṣma—ang pangunahing mandirigma—ay salakayin ng mga naglalayong pumatay sa kanya, sumiklab noon ang isang napakalaki at magulong labanan. Ipinakikita ng tagpong ito na sa digmaan, maging ang pinakadakila ay nahihila sa unos ng sama-samang pasya—kung saan ang pag-iingat sa sarili at ang pagnanasang pabagsakin ang kaaway ay nagsasalpukan sa iisang nakabibinging dagundong.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral gravity and inevitability of escalation in war: once collective intent fixes on destroying a key opponent, the conflict becomes a sweeping, impersonal storm (tumulaṃ mahat), where symbols of royalty and order (parasols, banners) stand amid mass violence—inviting reflection on kṣatriya-duty and the cost of pursuing victory.
Sañjaya describes the battlefield swelling with visible insignia (parasols, banners) and dense formations of horses, chariots, and infantry. At this moment, warriors converge with the intent to kill the foremost fighter (contextually Bhīṣma), and the fighting erupts into a great, chaotic clash.