Shloka 19
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
धनु: कूजितविज्ञानं तत्रासीत् प्रतियुद्धयत: । गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम्
sañjaya uvāca | dhanuḥ-kūjita-vijñānaṃ tatrāsīt pratiyuddhayataḥ | gātra-sparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Wika ni Sañjaya: “O Hari, sa labang iyon, ang mga mandirigma’y nakikilala lamang ang isa’t isa sa pagkalembang ng busog, sapagkat lubhang magulo ang sagupaan. Marami, sa paghipo lamang sa mga bisig at binti ng iba, ay natutukoy kung siya’y kaaway na kalaban. Nang sumugod sila upang pabagsakin si Bhīṣma—ang pinakadakila sa mga mandirigma—ang labanan noon ay lumaki sa isang napakalawak at magulong dagundong.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral and practical chaos of war: when violence escalates, clarity and discernment collapse, and even identifying friend or foe becomes difficult—underscoring the grave cost of battle despite heroic ideals.
Sañjaya describes a moment of intense fighting where dust and tumult obscure vision; warriors identify opponents by the sound of bowstrings or by touch, as the assault concentrates on Bhīṣma and the battle becomes fiercely uproarious.