Shloka 11
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
अच्छी तरह शिक्षा पाये हुए कितने ही हाथी तथा श्रेष्ठ गज
sañjaya uvāca—susaṃskṛtā bahavo hastinaś ca śreṣṭhā gajāś ca, yeṣāṃ gaṇḍasthalebhyo madaḥ sravati sma, te ṛṣṭi-tomara-nārācair viddhāḥ, marma-vidīrṇatvāc cighghāṭantaḥ prāṇaśūnyā bhūmau nipetūḥ; kecid bhayānaka-cītkāraṃ kurvāṇāḥ sarvā diśo vidudruvuḥ.
Wika ni Sañjaya: Maraming elepanteng mahusay ang pagsasanay at mararangal na tusker, na may umaagos na katas sa kanilang mga sentido, ang tinamaan ng sibat, tomara, at mga palasong bakal (nārāca). Nang mapunit ang kanilang mahahalagang bahagi, umatungal sila sa sakit at bumagsak na walang buhay sa lupa; ang iba nama’y nagpalabas ng nakapanghihilakbot na sigaw at tumakas sa sindak sa lahat ng panig. Ipinakikita ng tanawing ito ang bigat na moral ng digmaan: kahit ang pinakamalalakas na nilalang, na hinubog para sa labanan, ay nagiging walang magawa na biktima kapag nanaig ang dahas sa pagpipigil at gumuho ang tungkulin tungo sa pagpatay.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the grievous consequences of warfare: strength, training, and nobility cannot protect beings from the indiscriminate destruction of battle. It implicitly invites ethical reflection on the cost of conflict and the suffering inflicted on even non-human participants compelled into war.
Sanjaya describes the battlefield where many musth elephants are pierced by spears, javelins, and iron arrows. With their vital points torn, they trumpet, collapse dead, and some flee in terror in all directions, conveying chaos and devastation among the war-elephants.