Shloka 10
Adhyāya 41 — Yudhiṣṭhira’s Gurv-anumati and Strategic Counsel (युधिष्ठिरस्य गुर्वनुमतिः)
सम्बन्ध-- सत्त्त आदि तीनों गुण जिस समय अपने-अपने कार्यमें जीवको नियुक्त करते हैं. उस समय वे ऐसा करनेगें किस प्रकार समर्थ होते हैं->- यह बात अगले शलोकमें बतलाते हैं-- रजस्तमश्नाभि भूय सत्त्वं भवति भारत । रज: सत्त्वं तमश्नैव तम: सत्त्वं रजस्तथा,हे अर्जुन! रजोगुण और तमोगुणको दबाकर सत्त्वगुण*, सत्त्नुण और तमोगुणको दबाकर रजोगुण,“--वैसे ही सत्त्गुण और रजोगुणको दबाकर तमोगुण” होता है अर्थात् बढ़ता है;
rajas tamaś cābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata | rajaḥ sattvaṁ tamaś caiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā ||
Sinabi ni Arjuna: O Bhārata, kapag napanaig ng sattva ang rajas at tamas, ang sattva ang nagiging nangingibabaw. Gayundin, kapag napanaig ng rajas ang sattva at tamas, rajas ang nangingibabaw; at kapag napanaig ng tamas ang sattva at rajas, tamas ang nangingibabaw. Kaya ang panloob na buhay ng tao ay nahuhubog ng gunang umaangat sa iba, at ito’y nakaaapekto sa paghatol, asal, at linaw na moral.
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a person’s prevailing disposition depends on which guṇa—sattva, rajas, or tamas—overpowers the other two. Ethical clarity and right judgment arise when sattva predominates; agitation and desire-driven action when rajas predominates; and confusion or negligence when tamas predominates.
In the Bhīṣma Parva’s didactic context, Arjuna articulates (or frames) a teaching about the guṇas: they contend within the individual, and whichever becomes dominant directs one’s conduct—an important lens for understanding choices and responsibility amid the war’s moral strain.