Shloka 11
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
शोणैह्हये रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्व: । आस्ते गुरु: प्रायश: सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवाभियाति
sañjaya uvāca |
śoṇaiḥ-haye rukma-ratho mahātmā droṇo dhanuṣ-pāṇir adīna-sattvaḥ |
āste guruḥ prāyaśaḥ sarva-rājñāṃ paścāc ca bhūmīndra ivābhiyāti ||
Sinabi ni Sañjaya: Ang dakilang si Droṇa—di-natitinag ang loob, busog sa kamay—ay nakaupo sa isang ginintuang karwaheng hinihila ng mga kabayong kulay-kastanyas. Bilang guro ng halos lahat ng mga hari, sumulong siya sa likuran nila patungo sa labanan, na wari’y isang naghaharing tagapagtanggol na papasok sa digmaan. Itinatampok ng taludtod ang bigat na moral ng isang guro na sumasabak sa pakikidigma: ang awtoridad ni Droṇa bilang guru at ang kanyang sariling tapang ay nakapaloob sa malungkot na agos ng tungkuling nagtutulak sa digmaan sa Kurukṣetra.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical gravity of leadership and instruction: a guru revered by many kings enters the battlefield with courage and regal bearing. It implicitly raises the Mahābhārata’s recurring tension between social role (guru, protector) and the destructive inevitability of war undertaken as perceived duty.
Sañjaya narrates the Kaurava forces moving into battle formation. Droṇācārya, armed with his bow, rides in a golden chariot drawn by chestnut horses, advancing behind the kings—depicted like a bhūmīndra (sovereign) going forth to war.