Shloka 7
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
अव्यक्तादि विशेषान्तं सहस्थावरजड्रमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
avyaktādi-viśeṣāntaṁ saha-sthāvara-jaḍa-dramam | sūrya-candra-prabhā-lokaṁ graha-nakṣatra-maṇḍitam | idaṁ jagad ekaṁ brahma-vanaṁ | avyakta-prakṛtir asyādaḥ | pañca-mahābhūta-daśendriyāṇi caikaṁ mana iti ṣoḍaśa-viśeṣaiḥ asya vistāraḥ | idaṁ carācara-prāṇibhir pūrṇam | sūrya-candrādi-prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvato vibhūṣitam | nānā-vidha-jalaiḥ sadālaṅkṛtam | etat sarva-bhūtānāṁ jīvanaṁ sarva-prāṇināṁ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati |
Wika ni Vāyu: “Ang sansinukob na ito ay iisang gubat ng Brahman. Ang simula nito ay ang di-nahahayag na Prakṛti (avyakta), at ang paglawak nito’y umaabot sa mga natatanging prinsipyo—limang dakilang elemento, sampung pandama, at ang iisang isip—labing-anim lahat. Puno ito ng mga nilalang na gumagalaw at di-gumagalaw. Naliliwanagan ito ng ningning ng araw at buwan, pinalalamutian ng mga planeta at mga konstelasyon; pinapaganda sa bawat panig ng mga pangkat ng ilog at bundok; at laging ginagayakan ng sari-saring tubig. Ito ang buhay ng lahat ng nilalang at ang landas ng lahat ng may hininga. Sa gubat ng Brahman na ito, ang Nakaaalam ng Larangan (kṣetrajña) ay gumagala.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents the cosmos as a ‘forest of Brahman’: an all-encompassing field arising from unmanifest Prakṛti and structured through key principles (elements, senses, mind). Within this vast, ornamented universe, the kṣetrajña—the conscious self—moves as an experiencer/witness, pointing toward self-knowledge and discernment between consciousness and nature.
Vāyudeva is instructing the listener by describing the universe in a vivid, poetic cosmological image. He reframes the world’s diversity (sun, moon, stars, rivers, mountains, beings) as a single coherent domain, preparing a philosophical reflection on the self (kṣetrajña) that traverses and experiences this ‘field’.