Mahabharata — Ashvamedhika Parva, Shloka 123
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवमेवाप्यसंयुक्त: पुरुष: स्यान्न संशय: । जैसे कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी चंचल बूँद उसे भिगो नहीं पाती
evam evāpy asaṁyuktaḥ puruṣaḥ syān na saṁśayaḥ |
Wika ni Vāyu-deva: “Gayon din, ang tao ay maaaring manatiling hindi nakakabit—walang pag-aalinlangan. Kung paanong ang nanginginig na patak ng tubig na bumagsak sa dahon ng lotus ay hindi ito nababasa, gayon din ang marunong: bagama’t kumikilos at nakikisalamuha sa lahat ng guṇa (mga katangian ng kalikasan), hindi siya nadudungisan ng mga iyon. Kaya ang nakakabatid sa ‘bukid’ (kṣetrajña), sa katotohanan, ay walang pagkakabit; dito’y walang kawalang-katiyakan.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The core teaching is inner non-attachment: the wise self (kṣetrajña/puruṣa) can engage with the world and its guṇas without being tainted, like water on a lotus leaf. True freedom is not withdrawal from action but freedom from clinging and identification.
Vāyu-deva is instructing the listener on the nature of the self and liberation. He uses a vivid simile (lotus leaf and water) to clarify that the realized knower remains untouched by worldly qualities even while living amid them.