Shloka 13
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet | adhyūḍhaḥ samayaṃ bhinattv ity etad eva nibodha me ||
Sabi ni Bhīṣma: “O hari, ang anak na isinilang mula sa sariling binhi ay tunay na anak. Gayundin, ang anak na kṣetraja—yaong isinilang sa asawa sa pamamagitan ng ibang lalaki upang magkaanak—ay nagiging anak ng asawa kapag ang nagbigay-binhi ay tinalikuran na ang kanyang pag-angkin. Unawain din ang gayong tuntunin tungkol sa anak na adhyūḍha: kapag nilabag o isinantabi ang kasunduan (samaya), nagbabago ang katayuan. Ang aral ay ito: ang pagka-ama at mga karapatan ay hindi lamang ibinabatay sa binhing biyolohikal, kundi sa pagkilala, sa pagbitaw ng pag-angkin, at sa umiiral na kasunduang panlipunan.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sonship (and the attendant rights/duties) is determined by dharmic recognition and agreement: a biological son is straightforwardly one’s own, but in kṣetraja/adhyūḍha cases the decisive factor is whether the begetter renounces his claim and whether the governing agreement (samaya) is upheld or breached.
Bhishma is instructing the king on dharma concerning categories of sons and the legitimacy of lineage. He clarifies how retaja, kṣetraja, and adhyūḍha sons are to be regarded, emphasizing the role of consent, renunciation, and social/legal convention.