Shloka 16
Adhyāya 39 — Yudhiṣṭhira’s inquiry on attachment (saṅga) and relational restraint
भूमिरेतो निगिरति सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
bhūmir eto nigirati sarpo bilaśayān iva | rājānaṃ cāpy ayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
Sinabi ni Soma: “Gaya ng ahas na lumulunok sa maliliit na nilalang na naninirahan sa mga lungga, gayon din nilulunok ng lupa (ibig sabihin, ibinabagsak sa kapahamakan at pagkalimot) ang haring ayaw lumaban at ang Brahmin na ayaw lumakbay upang maghanap ng karunungan. Sa madaling sabi, ang pagpapabaya sa sariling tungkulin—tapang at pag-iingat para sa Kshatriya, at disiplinadong pag-aaral sa pamamagitan ng paglalakbay at pagsasanay para sa Brahmin—ay humahantong sa pagkalugmok, gaya ng biktimang kinakain ng ahas.”
सोम उवाच
Educational Q&A
The verse teaches svadharma: a Kshatriya who refuses rightful battle and a Brahmin who refuses the disciplined pursuit of learning (including necessary travel/sojourn for study) both fall into decline. Neglect of one’s ordained responsibilities leads to being ‘consumed’ by worldly consequences.
Soma delivers a moral analogy: just as a snake devours small burrow-dwelling creatures, the earth metaphorically devours those who abandon their social and ethical duties—specifically, the non-fighting king and the non-studying (non-traveling for learning) Brahmin.