Śāṇḍilī–Sumanā-saṃvāda: Sat-strī-samudācāra and Pati-dharma
Conduct of the Virtuous Wife
आत्मनश्ष् तपोभाग्यं महाभाग्यं तवेह च । पृथगाचरतस्तात पृथगात्मसुखात्मनो: । अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात्
bhīṣma uvāca | ātmanaś ca tapobhāgyaṁ mahābhāgyaṁ taveha ca | pṛthag ācaratas tāta pṛthag-ātma-sukhātmanoḥ | alpāntaram ahaṁ manye viśiṣṭam api cānvayāt ||
Sinabi ni Bhishma: “Nakikita ko sa aking sarili ang magandang kapalarang isinilang ng pag-aayuno at pagninilay (tapas), at sa iyo, dito, ang likás at dakilang pagpapala—sapagkat ikaw ay nasa hanay ng aking guro. Ngunit, mahal kong anak, ang iyong asal ay wari’y naghihiwalay sa hindi dapat paghiwalayin: ang indibidwal na sarili na naghahanap ng sariling ligaya at ang Kataas-taasang Sarili (Paramatman). Itinuturing kong napakaliit ng pagitan ng dalawa; gayunman, sapagkat ang Kataas-taasang Sarili ay kaugnay ng lahat ng bagay—dahil Siya’y sumasaklaw sa lahat—itinuturing ko rin Siyang higit na mataas. Ngunit ikaw ay nakaaalam na ang indibidwal na sarili ay hindi naiiba sa Kataas-taasan; bakit kung gayon ang iyong kilos ay lumilihis sa pagkaunawang iyon, na para bang ikaw ay napasailalim sa pagkamangha samantalang ako’y hindi?”
भीष्म उवाच
Bhishma highlights the ethical demand that one’s conduct should align with one’s metaphysical understanding: if one knows the individual self and the Supreme Self to be essentially non-different, one should not act from a sense of separation or self-centered pursuit of happiness. He also notes the Supreme’s ‘superiority’ in a functional sense—its all-pervading connection with all beings—while still treating the ultimate difference as slight.
Bhishma addresses a younger interlocutor affectionately (“tāta”), praising both his own austerity-born merit and the other’s inherited or natural blessedness tied to a guru-lineage. He then gently challenges the other person’s moment of astonishment or inconsistency, pointing out that the person’s behavior seems to contradict his professed view that the individual self is not separate from the Supreme.