Śāṇḍilī–Sumanā-saṃvāda: Sat-strī-samudācāra and Pati-dharma
Conduct of the Virtuous Wife
सुखादेव परं दुःखं दुःखादप्यपरं सुखम् । दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावत:
sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād apy aparaṃ sukham | dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ ||
Wika ni Vyāsa: “Mula sa mismong ligaya, sumisibol ang higit na dalamhati; at mula rin sa dalamhati, sumisibol ang panibagong ligaya. Ito’y tunay na nakikita, o lubhang marunong: ayon sa likas na katangian, ang paghalili nito’y nakatakda. Ang kumakapit sa sarap ng pandama ay mula sa ligaya bumabagsak sa matinding pagdurusa; ngunit ang nagtitiis ng hirap sa pamamagitan ng pag-aayuno at disiplina ay nakikitang nakakamtan ang ligaya mula sa mismong pagdurusang iyon.”
व्यास उवाच
Pleasure and pain are interlinked: attachment to sense-pleasures tends to culminate in suffering, while disciplined endurance of hardship (tapas, restraint) can mature into lasting well-being. The verse frames this as a regular pattern rooted in human nature (svabhāva).
In Anuśāsana Parva’s instruction-focused discourse, Vyāsa addresses a ‘greatly wise’ listener and states an observed moral-psychological principle: the pursuit of indulgent pleasure often reverses into misery, whereas voluntary hardship undertaken for discipline and virtue can yield happiness.