Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 39

Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya

Devanagari script

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्

Transliteration

yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam / hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam

Translation

Ipinahahayag nila Siya bilang Kataas-taasang Purusha—ang Haṃsa—na nananahan lampas sa Pradhāna (ang sinaunang Kalikasan); bilang Hiraṇyagarbha, Kapila, ang Walang-hanggan, na ang mismong anyo ay ang Chandas—ang mga Veda (mga sukat at banal na himno).

Word by Word

• यम्: whom
• यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; सर्वनाम

• आहुः: they call/say
• आहुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• पुरुषम्: the Person
• पुरुषम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• हंसम्: the Swan (Hamsa)
• हंसम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; पुरुषस्य विशेषणरूपेण

• प्रधानात्: from Pradhāna (primordial matter)
• प्रधानात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (5th/पञ्चमी), एकवचनम्; अपादानार्थे

• परतः: beyond
• परतः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परतस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; अव्यय-क्रियाविशेषणम् (adverb)

• स्थितम्: situated/standing
• स्थितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘यम्/पुरुषम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• हिरण्यगर्भम्: Hiraṇyagarbha
• हिरण्यगर्भम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य + गर्भ (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (हिरण्यस्य गर्भः)

• कपिलम्: Kapila
• कपिलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नामरूपेण

• छन्दोमूर्तिम्: the embodiment of the Vedas/metres
• छन्दोमूर्तिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: छन्दस् + मूर्ति (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (छन्दसां मूर्तिः)

• सनातनम्: eternal
• सनातनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सनातन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘यम्/पुरुषम्’ इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Sūta (narrator) conveying the Purāṇic teaching of the Supreme as described by sages

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Puruṣa
• Haṃsa
• Pradhāna
• Hiraṇyagarbha
• Kapila
• Chandas (Vedas)

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It defines the Supreme as the Puruṣa/Haṃsa who stands beyond Pradhāna (Prakṛti), indicating the Self is transcendental to material causality and is the eternal ground of creation.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse implies a Sāṃkhya-Yoga discernment practice: separating Puruṣa (pure consciousness) from Pradhāna (nature). Meditation is oriented toward the Haṃsa principle—abiding in the witness beyond guṇas—aligned with Pāśupata-style transcendence of prakṛtic bonds.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By presenting the one Supreme as the Veda-embodied eternal Lord beyond Prakṛti, it supports the Kurma Purana’s non-sectarian synthesis: the highest reality praised by different names and lineages (including Vedic, Sāṃkhya, and theistic traditions) is ultimately one.