Adhyaya 111

Verse 1

ऽध्यायः सूत उवाच / पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् / सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्

Wika ni Sūta: “Ngayon ay ilalarawan ko ang mga katangian ng isang hari at gayundin ng kanyang mga lingkod; sapagkat ang tagapangalaga ng lupa ay nararapat na laging magsiyasat nang wasto sa lahat ng ito, araw-araw.”

Verse 2

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः / निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्

Laging nakatuon sa katotohanan at dharma, dapat niyang patuloy na pangalagaan ang kaharian; matapos madaig ang mga hukbo ng kaaway, pamahalaan niya ang lupain ayon sa katuwiran at dharma.

Verse 3

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् / मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः

Pumulot ng mga bulaklak nang paisa-isa, at huwag putulin hanggang ugat. Sa gubat, kumilos na parang tagagawa ng kuwintas ng bulaklak—hindi parang tagasunog ng uling na sumisira sa lahat.

Verse 4

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते / परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्

Ang mga naggagatas at nabubuhay sa gatas ay hindi umiinom ng gatas na naging marumi at sira. Gayon din, ang mga hari ay maaaring kumuha ng kita mula sa lupang dayuhan kung kinakailangan, ngunit hindi dapat dungisan o wasakin iyon.

Verse 5

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः / एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते

Gaya ng taong pumuputol sa suso ng baka upang makakuha ng gatas para gawing panis na gatas—gatas ay nakukuha niya sa pamamagitan ng pananakit; gayon din, ang kahariang pinahihirapan ng mapagsamantalang mga hakbang ay hindi uunlad.

Verse 6

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् / पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्

Kaya nga, sa lahat ng pagsisikap ay dapat pangalagaan at pamahalaan nang matuwid ang daigdig. Sa tagapagtanggol ng lupain, ang lupa ay nagiging bukal ng dangal, mahabang buhay, mabuting pangalan, at lakas.

Verse 7

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः / प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः

Matapos sambahin nang nararapat si Viṣṇu, ang haring may pusong-dharma—nakatuon sa kapakanan ng mga baka at mga brāhmaṇa, at may pagpipigil sa sarili—ay nagiging may kakayahang pangalagaan at pamahalaan ang kanyang mga nasasakupan.

Verse 8

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् / क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्

Pagkamit ng kapangyarihang-hari na di-matatag, dapat ituon ng hari ang isip sa dharma; sapagkat ang kasaganaan ay maaaring maglaho sa isang iglap, at ang yaman at iba pa’y hindi tunay na nasa ating kapangyarihan.

Verse 9

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः / किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्

Totoo, ang mga pagnanasa ay maaaring kaaya-aya; totoo, ang kasaganaan at karangyaan ay maaaring kaakit-akit. Ngunit ang buhay ay tunay na pabagu-bago—nanginginig at di-matatag, gaya ng panandaliang sulyap sa gilid ng mata ng isang babae.

Verse 10

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे / आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्

Ang katandaan ay nakatindig na parang tigresang walang-awa sa pananakot; at ang mga karamdaman ay sumisibol sa katawan na gaya ng mga kaaway. Ang buhay ay patuloy na tumatagas na parang tubig mula sa basag na banga—ngunit sa mundong ito, halos walang gumagawa ng tunay na kapakinabangan para sa Sarili (Ātman).

Verse 11

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या / मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन

O mga tao—bakit mamuhay nang walang paninindigan? Gawin ang ikabubuti ng kapwa; piliin ang tunay na makabubuti sa hinaharap. Huwag malunod sa aliw kasama ng mga babae, tinamaan ng mga palaso ni Kāma at inaakay ng malalambing na sulyap. Huwag magtipon ng kasalanan; igalang ang mga dvija (dalawang ulit na isinilang) at ituring si Hari (Viṣṇu) na Kataas-taasan, sambahin Siya palagi—sapagkat ang buhay ay nauubos at dumudulas na parang tubig sa banga na niyayanig ng mga alon ng kamatayan.

Verse 12

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् / आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

Ang tumitingin sa asawa ng iba na parang ina, sa yaman ng iba na parang tipak ng lupa, at sa lahat ng nilalang na parang sarili—siya ang tunay na pantas.

Verse 13

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः / यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते

Dahil dito, O pinakadakila sa mga Brahmana, ninanais ng mga hari ang paghahari: upang sa lahat ng kanilang gawain, ang kanilang salita (utos) ay hindi masalungat o mahadlangan.

Verse 14

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् / रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये

Tunay nga, para sa layuning ito nag-iipon ng kayamanan ang mga hari: matapos pangalagaan ang sarili, ang anumang matirang yaman ay dapat ihandog sa mga dvija bilang banal na kaloob (dāna).

Verse 15

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते / स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते

Ang banal na tunog na Oṅkāra, na pinangangalagaan ng mga Brahmin, ang siyang nagpapalago sa kaharian. Sa pamamagitan ng yoga at kabanalan, umuunlad ang hari at hindi siya ginagapos ng mga karamdaman.

Verse 16

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् / किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः

Kahit ang mga muni, bagaman walang kapangyarihang makamundo, ay nag-iipon pa rin ng yaman kapag hindi maiiwasan ang mga pangangailangang praktikal. Lalo na ang isang hari—na nag-aaruga sa mga nasasakupan na parang sariling anak—dapat magpanatili ng kabang-yaman.

Verse 17

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः / यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः

Ang may yaman ay may mga kaibigan; ang may yaman ay may mga kamag-anak. Sa mata ng daigdig, ang may yaman ay itinuturing na marangal, at ang may yaman ay inaakalang marunong din.

Verse 18

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च / ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

Iniiwan ng mga kaibigan ang taong salat sa yaman; gayundin ang mga anak, asawa, at maging ang mga nagmamalasakit. Ngunit bumabalik silang sumisilong sa mayaman—sapagkat sa mundong ito, ang yaman ang tunay na ‘kamag-anak’ na sandigan ng tao.

Verse 19

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः / अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति

Tunay na ang haring walang śāstra ay nagiging bulag. Ang bulag ay maaari pang makakita sa tulong ng gabay, ngunit ang walang śāstra ay hindi nakakakita kailanman.

Verse 20

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः / इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि

Ang haring ang mga anak, mga lingkod, mga ministro, at mga pari (purohita) ay “natutulog” sa mga pandama—walang pagbabantay at walang disiplina—ay hindi magtatagal sa pag-iingat ng kanyang kaharian.

Verse 21

येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः / जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा

Sa pamamagitan niya, natatamo ang tatlo—mga anak, mga lingkod, at mga kamag-anak; at kasama ng mga hari, nasasakop niya ang daigdig na napaliligiran ng apat na karagatan.

Verse 22

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च / सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च

Kapag nilabag ng hari ang itinataguyod ng śāstra at pinagtitibay ng wastong katuwiran, ang haring iyon ay tunay na mapapahamak—sa mundong ito at sa susunod.

Verse 23

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः / समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्

Kapag dumating ang kapahamakan, ang pinuno ay huwag magpabigat ng dalamhati sa isip. Taglay ang pantay na paghatol at payapang kalooban, manatiling iisa sa ligaya at dalamhati.

Verse 24

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः / प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी

Ang matatag, kahit masalubong ang hirap, ay hindi nalulugmok sa panghihina. Pagpasok ng buwan sa bibig ni Rāhu, hindi ba ito muling sumisikat?

Verse 25

धिग्धिक् शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव / सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः

Kasuklam-suklam ang mga taong niluluwalhati at pinapalayaw ng ligaya ng katawan. Huwag magdalamhati sa katawang pumapayat dahil sa kakulangan ng yaman. Naririnig na maging ang mabubuting tao—bagaman dukha at maputla, ngunit may mararangal na anak—pagkatapos iwaksi ang dalamhati, muling nakakamit ang kaligayahan.

Verse 26

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् / धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः

Matapos siyasatin ang kaalamang Gandharva—musika at mga kasangkapang pangtugtog—at ang mga pangkat ng mga babaeng aliw, nararapat ding pangalagaan ng hari sa daigdig ang mga agham ng Dhanurveda (pana at sandata) at Arthashastra (pamamahala ng kaharian at kabuhayan).

Verse 27

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः / स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्

Ang haring, nang walang makatarungang dahilan, ay nagagalit sa kanyang lingkod—siya’y nagkakamit ng pagkabaliw na parang lason, na wari’y kamandag na pinakawalan ng itim na ahas.

Verse 28

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् / मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि

Pigilin ang tingin mula sa kapritso at pagwawalang-bahala, at pigilin din ang huwad na pananalita—lalo na sa pakikitungo sa karaniwang tao, sa mga dalubhasa sa Veda (śrotriya), at palagi sa mga lingkod at umaasa sa atin.

Verse 29

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः / शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते

Ang haring ginagawang libangan lamang ang pamamahala, at nagmamataas dahil sa mga lingkod at kamag-anak, ay laging madaling napapahiya at napapailalim ng mga kaaway sa usapin ng paghahari.

Verse 30

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः / विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च / लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः

Ang hari ay hindi dapat laging gumamit ng pananakot at nakakunot na noo. Ang pinakamasamang hari ay yaong nagpaparusa sa mga lingkod na walang kasalanan; ang gayong pinuno ay nararapat, sa mundong ito mismo, talikdan ang mga aliw ng paglilibang at mga layaw na tinatamasa.

Verse 31

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः

Kapag ang tao ay abala sa mga layaw, ang mga kaaway—na laging nagsisikap tuparin ang kanilang pakay—ay nakahandang tumindig para sa tunggalian.

Verse 32

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः / षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवो ऽपि शङ्कते

Ang may sigasig na anim ang anyo—pagkilos, paglalakas-loob, katatagan, talino, lakas, at kabayanihan—ay kinatatakutan maging ng mga diyos dahil sa kapangyarihang makapagpaganap.

Verse 33

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते / दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा

Kapag ang isang gawain ay sinimulan na nang may wastong pagsisikap ngunit hindi pa rin nagtatagumpay, sa gayong kalagayan ang «daiva» (tadhana) ang nagiging pasyang patunay; gayunman, ang pagsusumikap ng tao ay dapat laging isagawa.