Shloka 55
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् / क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्
Transliteration
sarpiṇīmāyayā jātānsarpāndṛṣṭvā bhayānakān / krodharaktekṣaṇaṃ vyāttaṃ nakulī vidadhe mukham
Translation
Nang makita ni Nakulī ang mga nakapangingilabot na ahas na isinilang sa mahika ni Sarpiṇī, ibinuka niya nang malaki ang bibig at namula sa galit ang mga mata.
Word by Word
सर्पिणी-माययाby the serpent-woman’s illusion
सर्पिणी-मायया:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसर्पिणी (प्रातिपदिक) + माया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्पिण्याः माया)
जातान्born/produced
जातान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Root√जन् (धातु) → जात (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले ‘born/produced’
सर्पान्snakes
सर्पान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), बहुवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकालक्रिया (Absolutive/पूर्वकर्म)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (क्त्वा)
Formअव्यय-कृदन्त (क्त्वा/gerund), ‘having seen’
भयानकान्terrifying
भयानकान्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootभयानक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (qualifying सर्पान्)
क्रोध-रक्त-ईक्षणम्with anger-reddened eyes
क्रोध-रक्त-ईक्षणम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्रोध (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (क्रोधेन रक्तम् ईक्षणम् यस्य) — ‘with eyes reddened by anger’ (मुखम्/वदनम् विशेषयति)
व्यात्तम्opened wide
व्यात्तम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Root√यम् (धातु) → व्यात्त (कृदन्त, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘opened, gaping’ (मुखम् विशेषयति)
नकुलीNakulī (the goddess)
नकुली:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनकुली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन
विदधेshe made/assumed
विदधे:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु) उपसर्ग-वि → विदधे
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
मुखम्mouth/face
मुखम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन