Shloka 3
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
Transliteration
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā
Translation
Ang Purusha na may sanlibong ulo, kulay ginto at lampas sa mga pandama—si Brahma na tinatawag na Narayana—noon ay nahimlay at natulog sa tubig.
Word by Word
सहस्र-शीर्षाhaving a thousand heads
सहस्र-शीर्षा:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + शीर्षन्/शीर्ष (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः (यस्यानि सहस्रम् शीर्षाणि सः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
रुक्म-वर्णःgolden-colored
रुक्म-वर्णः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootरुक्म (प्रातिपदिक) + वर्ण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमासः (रुक्म इव वर्णः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; पुरुषस्य विशेषणम्
हिindeed
हि:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अवधानार्थ/हेतौ (emphasis/indeed)
अतीन्द्रियःbeyond the senses
अतीन्द्रियः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नञ्-रहित उपपद-निर्मित विशेषण (beyond the senses)
ब्रह्मBrahman (the Absolute)
ब्रह्म:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नारायणाख्यः इत्यस्य विशेष्य (apposition)
नारायण-आख्यःnamed Nārāyaṇa
नारायण-आख्यः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootनारायण (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (नारायण इति आख्यः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ब्रह्मणः विशेषणम्
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
सुष्वापslept
सुष्वाप:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
सलिलेin the waters
सलिले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal adjunct)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)