Shloka 21
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
Transliteration
puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ / bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt
Translation
Dahil sa ugnayan sa pagdanas ng bunga, siya’y tinatawag na Puruṣa, at dahil dito’y inaalala rin bilang Sat; sapagkat siya’y malawak, nagpapalago, at kanlungan ng lahat ng bhāva.
Word by Word
पुरुषःPuruṣa (person/principle)
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भोगसंबन्धात्from/owing to the relation to enjoyment
भोगसंबन्धात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootभोग (प्रातिपदिक) + सम्बन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः—“भोगस्य सम्बन्धः” (connection with enjoyment)
तेनby that; therefore
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुं, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (and)
असौthat (he/this principle)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम (demonstrative)
सतिwhen it is so; in that case
सति:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसत् (कृदन्त; √अस्)
Formसप्तमी-एकवचन (Locative absolute), नपुंसकलिङ्ग; अव्ययीभाव-प्रायः प्रयोगः—“being so/when it is so”
स्मृतःis called/remembered
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
बृहत्त्वात्because of greatness
बृहत्त्वात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootबृहत्त्व (प्रातिपदिक; भाव-प्रत्यय)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; कारणार्थे (as cause)
वृंहणत्वात्because of the power of expansion
वृंहणत्वात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootवृंहणत्व (प्रातिपदिक; √वृंह् + त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; कारणार्थे
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
भावानाम्of beings/entities
भावानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अखिलाश्रयात्because it is the support of all
अखिलाश्रयात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootअखिल (प्रातिपदिक) + आश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः—“अखिलानाम् आश्रयः” (support of all)