Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥

Nagpatuloy si Śukadeva Gosvāmī: Matapos marinig ang mga gawain at banal na ugali ni Prahlāda Mahārāja, na iginagalang at pinag-uusapan sa mga kapulungan ng mga dakila gaya nina Brahmā at Śiva, si Yudhiṣṭhira Mahārāja—ang pinakagalang na hari sa mga mararangal—ay muling nagtanong kay Nārada Muni, anak ni Svayambhuva, sa puspos na kagalakan.

Verse 2

श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥

Sinabi ni Mahārāja Yudhiṣṭhira: Mahal na Bhagavan, nais kong marinig ang walang hanggang dharma ng mga tao, na may kalakip na mga gawi ng varṇāśrama; sa pamamagitan nito, natatamo ng tao ang sukdulang layon—bhakti, ang mapagmahal na paglilingkod sa Panginoon.

Verse 3

भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥

O pinakamahusay na Brahmana, ikaw ay tuwirang anak ni Prajāpati, ang Parameṣṭhi na si Brahmā. Dahil sa iyong pag-aayuno, yoga, at samādhi, kinikilala kang pinakadakila sa mga anak ni Brahmā.

Verse 4

नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥

Ang mga vipra na nakatuon kay Nārāyaṇa ang nakaaalam ng pinakamataas at lihim na dharma. Walang hihigit sa iyo sa habag at kapayapaan; kaya walang mas nakaaalam ng lihim na landas na ito kaysa sa iyo.

Verse 5

श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥

Sinabi ni Śrī Nārada Muni: Matapos munang maghandog ng pagyukod kay Panginoong Śrī Kṛṣṇa, ang di-isinilang na tagapangalaga ng tulay ng dharma ng lahat ng nilalang, ipaliliwanag ko ang walang hanggang dharma na narinig ko mula sa bibig ni Nārāyaṇa.

Verse 6

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥

Si Panginoong Nārāyaṇa, kasama ang Kanyang bahagyang pagpapakita na si Nara, ay nagkatawang-tao sa pamamagitan ni Mūrti, anak ni Dakṣa, na isinilang kay Dharma para sa kapakanan ng lahat ng nilalang. Hanggang ngayon, Siya’y patuloy na nagsasagawa ng dakilang pag-aayuno sa Badarikāśrama.

Verse 7

धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥

O Hari, ang Bhagavān na siyang diwa ng lahat ng Veda, ang ugat ng lahat ng dharma, at ito rin ang inaalala ng mga dakilang awtoridad. O Haring Yudhiṣṭhira, kapag tinanggap ang prinsipyong ito bilang patunay, nasisiyahan ang isip, kaluluwa, at maging ang katawan.

Verse 8

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Katotohanan, awa, pagpapakasakit, kalinisan, pagpaparaya, pagkilatis, pagpipigil sa isip at pandama, kawalan ng karahasan, selibasiya, pagkakawanggawa, pag-aaral ng kasulatan, at kapayakan.

Verse 9

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Kasiyahan, paglilingkod sa mga banal na tao, unti-unting pag-iwan sa mga makamundong gawain, pagmamasid sa kawalang-saysay ng buhay, pananahimik, at pagninilay-nilay.

Verse 10

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Pamamahagi ng pagkain sa lahat ng nilalang, at pagtingin sa bawat kaluluwa (lalo na sa mga tao) bilang bahagi ng Panginoon.

Verse 11

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

Pakikinig, pag-awit, at pag-alala sa Panginoon, paglilingkod, pagsamba, pagyukod, pagiging lingkod, pagiging kaibigan, at pagsuko ng sarili.

Verse 12

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

O Hari, ang tatlumpung katangiang ito ang pinakamataas na dharma para sa lahat ng tao, na ikinasisiya ng Panginoon.

Verse 13

संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥

Ang mga sumailalim sa garbhādhāna at iba pang itinakdang samskāra, na isinagawa sa mga mantra ng Veda nang walang putol at pinagtibay ni Brahmā, ay tinatawag na dvija. Ang mga brāhmaṇa, kṣatriya, at vaiśya na dalisay sa angkan at asal ay dapat sumamba sa Panginoon, mag-aral ng Veda, magbigay ng kawanggawa, at sundin ang apat na āśrama॥13॥

Verse 14

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥

May anim na tungkuling pangkabuhayan ang brāhmaṇa: mag-aral, magturo, magsagawa ng yajña, manguna ng yajña para sa iba, magbigay ng dāna, at tumanggap ng dāna. Ang kṣatriya ay hindi dapat tumanggap ng limos, ngunit maaari ang iba pang lima. Ang hari, tagapangalaga ng mamamayan, ay hindi dapat maningil ng buwis sa brāhmaṇa; maaari siyang mabuhay sa magaan na buwis, bayaring pangkalakalan, at multa sa iba pang nasasakupan॥14॥

Verse 15

वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥

Ang vaiśya ay dapat mamuhay sa vārttā: pagsasaka, pagprotekta sa mga baka, at kalakalan, at laging sumunod sa patnubay ng mga brāhmaṇa. Para sa śūdra, ang tanging tungkulin ay tumanggap ng panginoon mula sa mas mataas na uri at maglingkod sa kanya॥15॥

Verse 16

वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥

May iba’t ibang anyo ang vārttā—śālīna, yāyāvara, śiloñchana, at iba pa—na apat na paraan ng kabuhayan para sa brāhmaṇa. Sa apat na ito, ang kasunod sa pagkakasunod ay mas mainam kaysa nauna॥16॥

Verse 17

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥

Kung walang kagipitan, ang mas mababang uri ay hindi dapat kumuha ng hanapbuhay ng mas mataas. Ngunit sa oras ng matinding pangangailangan, lahat—maliban sa kṣatriya—ay maaaring tumanggap ng kabuhayan ng iba॥17॥

Verse 18

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

Sa oras ng kagipitan, maaaring mabuhay sa mga hanapbuhay na tinatawag na ṛta, amṛta, mṛta, pramṛta, at satyānṛta; ngunit huwag kailanman tanggapin ang śva-vṛtti, ang hamak na paglilingkod na parang aso.

Verse 19

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

Ang pamumulot ng natirang butil sa bukid (uñchaśila) ay tinatawag na ṛta; ang pagtanggap nang hindi humihingi ay amṛta; ang palagiang pamamalimos ng butil ay mṛta; at ang pagbubungkal ng lupa ay pramṛta.

Verse 20

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

Ang kalakalan ay tinatawag na satyānṛta; at ang paglilingkod sa mga hamak ay śva-vṛtti. Dapat laging iwasan ng brāhmaṇa at kṣatriya ang kasuklam-suklam na hanapbuhay na ito; ang brāhmaṇa ay dapat bihasa sa Veda, at ang hari sa pagsamba sa mga deva.

Verse 21

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥

Ang mga tanda ng brāhmaṇa ay pagpipigil ng isip, pagpipigil ng mga pandama, pag-aayuno at pagtitika, kalinisan, kasiyahan, pagpapatawad, kasimplehan, kaalaman, habag, katotohanan, at ganap na pagsuko kay Acyuta, ang Kataas-taasang Panginoon.

Verse 22

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥

Ang mga tanda ng kṣatriya ay tapang, lakas, katatagan, ningning ng kapangyarihan, pagkakawanggawa, pagpipigil sa sarili, pagpapatawad, pagkapit sa brahminikong asal, kasiyahan ng loob, at katotohanan.

Verse 23

देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥

Ang palagiang debosyon sa mga deva, sa gurong espirituwal, at sa Acyuta Viṣṇu; pagsisikap para sa dharma‑artha‑kāma; pananampalataya sa salita ng guru at śāstra; at kahusayan sa paghahanapbuhay—ito ang tanda ng vaiśya.

Verse 24

शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥

Pagpupugay sa mas mataas na uri, laging malinis, paglilingkod sa amo nang walang panlilinlang, pagsasagawa ng yajña nang walang mantra, hindi pagnanakaw, pagsasabi ng totoo, at pagprotekta sa mga baka at brāhmaṇa—ito ang tanda ng śūdra.

Verse 25

 स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्‌व्रतधारणम् ॥ २५ ॥

Paglilingkod sa asawa na parang diyos, laging may paborableng loob sa asawa, mabuting pakikitungo rin sa mga kamag‑anak at kaibigan ng asawa, at palagiang pagsunod sa mga panata ng asawa—ito ang apat na alituntunin ng babaeng tapat (pativratā).

Verse 26

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

Ang babaeng tapat ay dapat magwalis, maglinis at magpanatili ng bahay na laging dalisay at maayos; siya rin ay laging maayos ang bihis at nakasuot ng malilinis at kaakit-akit na damit. Handa niyang tuparin ang iba’t ibang nais ng asawa nang may kababaang-loob at pagpipigil ng pandama; magsalita ng totoo, matamis at kaaya-aya, at maglingkod sa asawa nang may pag-ibig ayon sa panahon at kalagayan.

Verse 27

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

Ang babaeng tapat ay dapat magwalis, maglinis at magpanatili ng bahay na laging dalisay at maayos; siya rin ay laging maayos ang bihis at nakasuot ng malilinis at kaakit-akit na damit. Handa niyang tuparin ang iba’t ibang nais ng asawa nang may kababaang-loob at pagpipigil ng pandama; magsalita ng totoo, matamis at kaaya-aya, at maglingkod sa asawa nang may pag-ibig ayon sa panahon at kalagayan.

Verse 28

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्‍निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥

Ang babaeng may kalinisan ay huwag maging sakim, kundi makuntento sa lahat ng kalagayan. Dapat siyang bihasa sa gawaing-bahay, may kaalaman sa dharma, magsalita nang kaaya-aya at totoo, maging maingat at laging dalisay; at paglingkuran nang may pagmamahal ang asawang hindi nalugmok.

Verse 29

या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥

Ang babaeng naglilingkod sa asawa sa diwang nakatuon kay Hari, na tapat gaya ni Śrī Lakṣmī, ay tiyak na makababalik sa tahanan ng Diyos—sa Vaikuṇṭha—kasama ang asawang deboto, at mamumuhay nang masaya gaya ni Śrī.

Verse 30

वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥

Sa mga halong uri na tinatawag na saṅkara, yaong hindi magnanakaw at walang kasalanan ay tinatawag na antevasāyī o caṇḍāla; mayroon din silang mga kaugaliang minana at hanapbuhay ayon sa angkan.

Verse 31

प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेदद‍ृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥

Mahal na Hari, O Hari, sinabi ng mga brāhmaṇa na bihasa sa Veda: sa bawat yuga, ang dharma ng tao ay karaniwang ang pag-uugaling ayon sa sariling likas na gawi; ito’y mapalad kapwa sa buhay na ito at sa kabilang-buhay.

Verse 32

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥

Kung ang tao’y gumaganap ng sariling gawain ayon sa vṛtti na mula sa kanyang likas na ugali, at unti-unting iniiwan ang mga gawaing iyon na bunga ng svabhāva, siya’y dahan-dahang makaaabot sa kalagayang nirguṇa—ang antas na niṣkāma.

Verse 33

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

Mahal na Hari, ang bukiring paulit-ulit na sinasaka ay humihina; di na ito angkop mamunga muli, at ang binhing inihasik ay nasasayang.

Verse 34

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

Gayon din, mahal na Hari, ang isip na nakasandig sa pita ay napapawi sa labis na pagdanas nito; tulad ng apoy na di namamatay sa patak ng ghee, ngunit napapawi sa rumaragasang ghee.

Verse 35

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि द‍ृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥

Kung ang isang tao ay nagpapakita ng mga palatandaang inilarawan bilang tanda ng isang varṇa, kahit siya’y ipinanganak sa ibang uri, dapat siyang kilalanin ayon sa mga palatandaang iyon.