Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 5
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas
Bhāgavata Jyotiṣa Framework
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
atha sa eṣa ātmā lokānāṁ dyāv-āpṛthivyor antareṇa nabho-valayasya kālacakra-gato dvādaśa māsān bhuṅkte rāśi-saṁjñān saṁvatsarāvayavān māsaḥ pakṣa-dvayaṁ divā naktaṁ ceti sapādarkṣa-dvayam upadiśanti yāvatā ṣaṣṭham aṁśaṁ bhuñjīta sa vai ṛtur ity upadiśyate saṁvatsarāvayavaḥ.
Ang diyos-araw—si Nārāyaṇa/Viṣṇu, ang kaluluwa ng lahat ng mga daigdig—ay nasa kalawakan sa pagitan ng langit at lupa, umiikot sa gulong ng panahon at dumaraan sa labindalawang buwan. Sa pagdikit sa labindalawang tanda ng zodiaco, tinatanggap Niya ang labindalawang pangalan. Ang kabuuan ng labindalawang buwan ay tinatawag na saṁvatsara (isang taon). Sa bilang-lunar, ang dalawang kalahati (śukla at kṛṣṇa) ang bumubuo ng isang buwan; para sa Pitṛloka, iyon ang isang araw at isang gabi. Sa bilang-bituin, ang isang buwan ay katumbas ng dalawang at isang-kapat na konstelasyon. Kapag naglakbay ang araw sa loob ng dalawang buwan, natatapos ang ikaanim na bahagi ng taon—ito ang “ṛtu” o panahon; kaya ang mga panahon ay mga bahagi ng taon.
FAQs
This verse explains that within the celestial sphere the luminary/time-marker moves through divisions of time—months, fortnights, day and night—showing how the cosmos is structured by the wheel of time.
Śukadeva Gosvāmī is instructing Mahārāja Parīkṣit about cosmic time divisions—months named by rāśis, months made of pakṣas and days/nights, and seasons as one-sixth of the year.
It encourages seeing time as sacred and ordered—using daily, fortnightly, and seasonal cycles for disciplined sādhana, gratitude, and remembrance of the Lord who governs time.