Shloka 52

Ikṣvāku Dynasty: Vikukṣi’s Offense, Purañjaya’s Victory, Māndhātā’s Birth, and Saubhari’s Fall and Renunciation

Devanagari script

एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्ग: । नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभाव: ॥ ५२ ॥

Transliteration

ekas tapasvy aham athāmbhasi matsya-saṅgāt pañcāśad āsam uta pañca-sahasra-sargaḥ nāntaṁ vrajāmy ubhaya-kṛtya-manorathānāṁ māyā-guṇair hṛta-matir viṣaye ’rtha-bhāvaḥ

Translation

Noong una, nag-iisa akong nagsasagawa ng mahigpit na yoga-tapás; ngunit kalaunan, dahil sa pakikisama sa mga isdang nag-aasawa, sumibol ang pagnanais kong magpakasal. Pagkaraan, naging asawa ako ng limampung babae, at sa bawat isa’y nagkaanak ako ng sandaang lalaki; kaya lumaki ang angkan ko hanggang limang libo. Dahil sa mga guna ng māyā, naagaw ang aking pag-iisip at inakala kong sa makamundong sarap matatagpuan ang ligaya; kaya walang hanggan ang aking pagnanasa sa pag-enjoy, sa buhay na ito at sa susunod.

Synonyms

• एकः: alone
• एकः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तपस्वी: an ascetic
• तपस्वी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• अथ: then/now
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर/प्रसङ्ग-अव्यय (particle: then/now)

• अम्भसि: in water
• अम्भसि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अम्भस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• मत्स्य-सङ्गात्: from association with fish
• मत्स्य-सङ्गात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक) + सङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/ablative), एकवचन; तत्पुरुष-समास (मत्स्यैः सह सङ्गः)

• पञ्चाशत्: fifty
• पञ्चाशत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चाशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्या; (here) कर्मविशेषणम्

• आसम्: I was
• आसम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ् (imperfect/past), उत्तमपुरुष, एकवचन

• उत: and/also
• उत: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: उत (अव्यय)
• Form: समुच्चय/विकल्प-अव्यय (and/also)

• पञ्च-सहस्र-सर्गः: a creation/offspring of five thousand (i.e., 5000 progeny)
• पञ्च-सहस्र-सर्गः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पञ्च (संख्या) + सहस्र (प्रातिपदिक) + सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (पञ्चसहस्रः सर्गः)

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• अन्तम्: end/limit
• अन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• व्रजामि: I reach/go to
• व्रजामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु)
• Form: लट् (present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• उभय-कृत्य-मनोरथानाम्: of desires for both kinds of duties (worldly & spiritual)
• उभय-कृत्य-मनोरथानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: उभय (प्रातिपदिक) + कृत्य (कृदन्त-प्रातिपदिक) + मनोरथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (उभयकृत्येषु मनोरथाः)

• माया-गुणैः: by the qualities of māyā
• माया-गुणैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (मायायाः गुणाः)

• हृत-मतिḥ: one whose mind is stolen
• हृत-मतिḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृ (धातु) + मति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त-समास (हृता मतिः यस्य)

• विषये: in sense-objects
• विषये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• अर्थ-भावः: material-mindedness/interest in objects
• अर्थ-भावः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समास (अर्थस्य भावः)

Characters & Entities

• Śukadeva Gosvāmī
• the ascetic sage
• fish (matsya)

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about attachment born from association (saṅga)?

This verse warns that even a tapasvī can become bound when association awakens desire; māyā’s modes then steal discernment and make sense-objects appear supremely meaningful.

Why does the speaker mention being affected by a fish (matsya-saṅga) in water?

It is a vivid example showing how seemingly small contact can trigger deep entanglement—desire multiplies, time is consumed, and one forgets the true spiritual aim.

Practical application of this teaching in modern life?

Choose uplifting association, limit sense-driven inputs, and regularly re-anchor the mind in bhakti practices so that māyā does not redirect life into endless plans and cravings.