Adhyaya 24

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्च‍ितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥

Sinabi ng Panginoon: Ngayon ay ipaliliwanag Ko sa iyo ang agham ng Sāṅkhya na ganap na itinakda ng mga sinaunang awtoridad. Sa pag-unawa nito, agad na iniiwan ng tao ang ilusyon ng materyal na dalawahan.

Verse 2

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥

Noong una, sa Kṛta-yuga—nang ang lahat ay bihasa sa espirituwal na paghiwalay—at maging bago pa nito sa panahon ng pralaya, ang kaalaman at ang nalalaman ay iisa, walang pagkakahati. Ang nakakakita ay nanatiling nag-iisa, hindi naiiba sa nakikita.

Verse 3

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्‍मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

Ang Kataas-taasang Katotohanan, bagama’t lumilitaw bilang bunga ng māyā, ay nananatiling walang dalawahan, di maabot ng salita at isip, at dakila; nahati Siya sa dalawa—prakṛti at mga jīva na nagnanais magtamasa ng mga pagpapakita nito.

Verse 4

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

Sa dalawang ito, ang isa ay prakṛti, na nagtataglay ng kapwa maselang sanhi at hayag na bunga ng bagay. Ang isa pa ay ang puruṣa—ang may-malay na jīva—na tinatawag na tagapagtamasa.

Verse 5

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥

Nang yumanig ang prakṛti dahil sa Aking sulyap, at sa pagsang-ayon ng puruṣa (jīva), nahayag ang tatlong guṇa—sattva, rajas, at tamas—upang tuparin ang natitirang pagnanasa ng mga kaluluwang nakagapos.

Verse 6

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥

Mula sa mga guṇa na iyon ay lumitaw ang sūtra (pradhāna), kasama ang mahat-tattva na nakaugnay dito. Sa pagbabago ng mahat-tattva ay isinilang ang ahaṅkāra, sanhi ng pagkalito ng mga jīva.

Verse 7

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

Ang ahaṅkāra, na sanhi ng tanmātra, mga pandama, at manas, ay sumasaklaw sa espiritu at bagay, at nahahayag sa tatlong anyo: vaikarika (sattva), taijasa (rajas), at tāmasa (tamas).

Verse 8

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥

Mula sa huwad na ego sa anyong kamangmangan (tamas) lumitaw ang mga tan-matra, at mula roon nalikha ang mga magagaspang na elemento. Mula sa ego sa anyong pagnanasa (rajas) lumitaw ang mga pandama; at mula sa ego sa anyong kabutihan (sattva, vaikṛta) sumibol ang labing-isang diyos na tagapangasiwa.

Verse 9

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥

Sa udyok Ko, ang lahat ng sangkap na ito ay nagtipon nang maayos upang gumanap, at sama-samang nagsilang ng “itlog ng sansinukob,” ang aking dakilang tahanan.

Verse 10

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥

Sa loob ng itlog ng sansinukob na lumulutang sa tubig na sanhi, Ako mismo ang nagpakita. Mula sa Aking pusod sumibol ang lotus ng sansinukob, at doon isinilang si Brahmā na kusang-silang.

Verse 11

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥

Si Brahmā, ang kaluluwa ng sansinukob, sa Aking biyaya ay napuspos ng rajas at nagsagawa ng dakilang pag-aayuno; kaya nilikha niya ang tatlong daigdig—Bhūr, Bhuvar, at Svar—kasama ang mga diyos na tagapamahala.

Verse 12

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥

Ang Svarloka ay itinakda bilang tahanan ng mga diyos; ang Bhuvarloka bilang pook ng mga espiritu; at ang Bhūrloka bilang daigdig ng tao at iba pang nilalang na mortal. Ang mga siddha na nagsisikap para sa kalayaan ay itinataas lampas sa tatlong ito.

Verse 13

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥

Nilalang ni Panginoong Brahmā ang pook sa ilalim ng lupa para sa mga asura at mga ahas na Nāga. Sa gayon, ang mga hantungan sa tatlong daigdig ay inayos ayon sa bunga ng karma sa tatlong guṇa ng kalikasan.

Verse 14

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

Sa pamamagitan ng mistikong yoga, dakilang pag-aayuno at buhay ng pagtalikod, nakakamit ang malilinis na hantungan: Maharloka, Janoloka, Tapoloka at Satyaloka. Ngunit sa bhakti-yoga, natatamo ang aking transendental na dhāma.

Verse 15

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

Ako, ang kataas-taasang lumikha na kumikilos bilang lakas ng panahon, ang nag-ayos ng mga bunga ng karma sa mundong ito. Kaya sa agos ng mga guṇa, minsan umaangat ang nilalang at minsan muling lumulubog.

Verse 16

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥

Anumang katangiang nakikita sa mundong ito—maliit o malaki, payat o mataba—ay tiyak na naglalaman ng kapwa: prakṛti (kalikasang materyal) at puruṣa, ang tumatamasa, ang espirituwal na kaluluwa.

Verse 17

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

Ang siyang simula at siya ring wakas ng isang bagay, siya rin ang nasa gitna nito. Ang pagbabago ay pangalan at anyo lamang para sa kaginhawaan ng paggamit—gaya ng pulseras at hikaw mula sa ginto, at palayok at platito mula sa lupa. Dahil ang ginto at lupa ay naroon bago at nananatili matapos masira ang anyo, sila rin ang batayan sa panahong nahahayag ang bagay.

Verse 18

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

Ang isang bagay na kumukuha ng naunang sangkap at nagbabagong-anyo sa iba; kung ang simula at wakas nito ay yaon din, iyon ang tinatawag na ‘satya’ o tunay.

Verse 19

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‍त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

Ang sansinukob na materyal ay maituturing na tunay: ang sangkap nito ay prakṛti, ang sandigan ay si Mahā-Viṣṇu, at nahahayag ito sa kapangyarihan ng kāla (panahon). Ang prakṛti, Viṣṇu, at panahon—ang tatlong ito ay Ako, ang Kataas-taasang Katotohanan.

Verse 20

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

Hangga’t patuloy na tumitingin ang Kataas-taasang Panginoon sa prakṛti, nananatili ang daigdig na materyal at walang humpay na nahahayag, sunod-sunod, bilang dakila at sari-saring agos ng paglikha sa pamamagitan ng mga guṇa.

Verse 21

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

Ako ang saligan ng anyong pangsansinukob (virāṭ-rūpa), na nagpapakita ng walang hanggang sari-saring anyo sa paulit-ulit na paglikha, pagpanatili, at pagkalusaw ng mga daigdig. Sa pag-aayos ng magkakaugnay na pagsasanib ng limang elemento, nahahayag ang iba’t ibang pag-iral kasama ng mga mundo.

Verse 22

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Sa panahon ng pagkalusaw, ang mortal na katawan ay nalulusaw sa pagkain; ang pagkain sa mga butil, ang mga butil sa lupa, ang lupa sa banayad na amoy. Ang amoy sa tubig, ang tubig sa lasa, ang lasa sa apoy, ang apoy sa anyo; ang anyo sa haplos, ang haplos sa hangin, ang hangin sa eter, ang eter sa tanmātra ng tunog. Ang mga pandama ay nalulusaw sa kanilang pinagmulan—mga namumunong diyos; sila sa isip, ang isip sa ahankāra ng sattva; ang tunog sa ahankāra ng tamas at sa mahat-tattva; ang mahat sa mga guṇa, ang guṇa sa avyakta, ang avyakta sa panahon; ang panahon sa Mahā-puruṣa, tagapagpasigla ng lahat ng jīva; at ang pinagmulan ng buhay ay nalulusaw sa Akin, ang Di-Ipinanganganak na Kataas-taasang Ātman. Ako lamang ang nananatili, nakatindig sa Sarili; mula sa Akin nahahayag ang paglikha at pagkalusaw.

Verse 23

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Ang amoy ay humahalo sa tubig, at ang tubig ay humahalo sa sarili nitong katangian, ang lasa. Ang lasa ay humahalo sa apoy, at ang apoy ay humahalo sa anyo.

Verse 24

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Ang anyo ay humahalo sa hangin, at ang hangin sa hipo. Ang hipo ay humahalo sa ether, at ang ether sa tunog. Ang mga pandama ay humahalo sa kani-kanilang pinagmulan.

Verse 25

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

O magiliw na Uddhava, ang mga pinagmulan ng pandama ay humahalo sa isip. Ang tunog ay humahalo sa huwad na ego, at ang ego na iyon ay humahalo sa Mahat-tattva.

Verse 26

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Ang Mahat-tattva na iyon ay humahalo sa mga katangian (gunas). Ang mga katangiang iyon ay humahalo sa hindi pa nahahayag (Avyakta), at ang Avyakta ay humahalo sa Oras.

Verse 27

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Ang oras ay humahalo sa Jiva (Maha-purusa), at ang Jiva ay humahalo sa Akin, ang Walang Kapanganakang Kaluluwa. Sa huli, ang Atma na lang ang natitira, na nakatayo sa Kanyang sarili.

Verse 28

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥

Gaya ng pag-alis ng dilim sa langit sa pagsikat ng araw, gayon din ang kaalamang ito tungkol sa pralaya na nag-aalis ng ilusyon ng pagdadalawa sa isipan ng masigasig na mag-aaral. Kahit pumasok ang māyā sa puso, hindi ito mananatili roon.

Verse 29

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरद‍ृशा मया ॥ २९ ॥

Ito ang paraang Sāṅkhya na sinabi Ko—ang ganap na nakakakita ng materyal at espirituwal—sa pamamagitan ng pagsusuring pasulong at pabalik tungkol sa paglikha at pagkalusaw; pinuputol nito ang buhol ng pag-aalinlangan at winawasak ang maling akala.