Adhyaya 23

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

Sinabi ni Śukadeva Gosvāmī: Nang si Śrī Uddhava, ang pinakadakila sa mga bhāgavata, ay magalang na humiling nang gayon, si Panginoong Mukunda, pinuno ng mga Dāśārha, ay unang kinilala at pinarangalan ang salita ng Kanyang lingkod; saka ang Panginoong ang mga gawang-marangal ay karapat-dapat pakinggan, ay nagsimulang sumagot.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

Sinabi ni Panginoong Śrī Kṛṣṇa: O alagad ni Bṛhaspati, sa mundong ito ay halos walang banal na taong kayang ibalik sa pagkapanatag ang sariling isip matapos itong guluhin ng mapanlait na salita ng mga magaspang na tao.

Verse 3

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

Ang matutulis na palasong tumatagos sa dibdib hanggang sa puso ay hindi kasing sakit ng mga palasong salita—marahas at mapanlait—na ibinabato ng mga taong walang asal, na kumakapit sa puso at patuloy na sumasaksak.

Verse 4

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

O Uddhava, tungkol dito ay may isang napakabanal at mapagpalang salaysay. Isasalaysay ko ito sa iyo; makinig ka nang buong pagtuon.

Verse 5

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

Minsan, isang pulubing monghe ang ininsulto sa maraming paraan ng masasamang tao. Ngunit matatag siya at inalala na iyon ay bunga ng sarili niyang karma.

Verse 6

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

Sa lupain ng Avantī ay may isang Brahmana na napakayaman at pinagkalooban ng lahat ng karangyaan, at namumuhay sa kalakalan. Ngunit siya’y kuripot, mapagnasa, sakim, at madaling magalit.

Verse 7

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

Sa kanyang tahanan ay walang kabanalan at walang wastong pagluwag ayon sa dharma. Ang mga kamag-anak at panauhin ay hindi man lang iginagalang kahit sa salita; at sa tamang panahon, hindi rin niya pinahihintulutan ang nararapat na ginhawa para sa sarili niyang katawan.

Verse 8

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

Dahil sa masamang ugali at pagkakuripot niya, ang kanyang mga anak, kamag-anak, asawa, mga anak na babae, at mga lingkod ay nagkaroon ng pagkapoot sa kanya. Nandidiri, hindi na sila kumilos nang may pagmamahal sa kanya.

Verse 9

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

Sa ganitong paraan, nagalit ang mga namumunong diyos ng limang handog-pamilya sa brāhmaṇa na kuripot, na nagbabantay ng yaman na parang Yakṣa, walang mabuting hantungan sa mundong ito o sa kabila, at lubos na salat sa dharma at wastong pagnanais.

Verse 10

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

O mapagbigay na Uddhava, dahil sa pagwawalang-bahala niya sa mga diyos na iyon, naubos ang kanyang naipong kabutihan; pati ang kanyang buong yaman ay naglaho. Ang bunga ng paulit-ulit na mabigat na pagsisikap ay nawala nang lubos.

Verse 11

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

Mahal kong Uddhava, ang ilang bahagi ng yaman ng tinatawag na brāhmaṇa ay kinuha ng mga kamag-anak, ang ilan ng mga magnanakaw, ang ilan dahil sa kapasyahan ng tadhana, ang ilan dahil sa paglipas ng panahon, ang ilan ng karaniwang tao, at ang ilan ng mga opisyal ng pamahalaan.

Verse 12

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

Sa huli, nang tuluyang nawala ang kanyang ari-arian, siya na hindi kailanman namuhay sa dharma ni sa wastong pag-enjoy ay binale-wala ng sariling pamilya; kaya siya’y nilamon ng di-matiis na pag-aalala.

Verse 13

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

Nang mawala ang lahat ng kanyang yaman, ang mapagtapáng na asceta ay dumanas ng matinding sakit at panaghoy; nabara ang kanyang lalamunan sa luha, at matagal niyang pinagmunihan ang kanyang kapalaran. Pagkaraan, sumiklab sa kanya ang napakalakas na pagtalikod sa pagkapit (renunciation).

Verse 14

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

Wika ng brahmana: Ay, napakalaking kamalasan! Pinahirapan ko ang sarili nang walang saysay; ang pagsisikap para sa yaman ay hindi para sa dharma ni para sa pagkalugod.

Verse 15

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

Karaniwan, ang yaman ng sakim ay hindi kailanman nagbibigay ng ligaya; sa buhay na ito’y nagdudulot ng pagdurusa sa sarili, at sa kamatayan ay humahatak sa impiyerno.

Verse 16

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

Ang dalisay na dangal ng tanyag at ang kapuri-puring mga katangian ng mabuti—kahit kaunting kasakiman ay sumisira, gaya ng munting bahid ng puting ketong na sumasira sa ganda.

Verse 17

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

Sa paghanap, pagkuha, pagpaparami, pag-iingat, paggastos, pagkawala, at pag-enjoy ng yaman, ang tao’y dumaranas ng hirap, takot, pag-aalala, at pagkalito.

Verse 18

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

Pagnanakaw, karahasan, kasinungalingan, pagkukunwari, pita, galit, pagkalito, kayabangan, pagkakampi-kampi, poot, kawalan ng tiwala, inggit/pagpapaligsahan, at mga kapahamakan mula sa babae, sugal, at paglalasing—ito ang labinlimang kasamaan na ugat ay kasakiman sa yaman. Kaya ang naghahangad ng tunay na kabutihan ay dapat umiwas sa ‘kayamanang’ mapaminsala na ito.

Verse 19

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

Ang pagnanakaw, karahasan, kasinungalingan, pagkukunwari, pita, galit, pagkalito, pagmamataas, alitan, poot, kawalan ng tiwala, inggit, at mga panganib mula sa pagkahumaling sa babae, sugal, at paglalasing—ito ang labinlimang anartha na nag-uugat sa kasakiman sa yaman. Kaya ang naghahangad ng tunay na kabutihan ay dapat lumayo sa yamang materyal na walang saysay.

Verse 20

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

Dahil lamang sa isang barya, ang mga kapatid, asawa, magulang, at kaibigang nagkakaisa sa pag-ibig ay agad nagkakawatak at nagiging kaaway.

Verse 21

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

Kahit sa kaunting pera, ang mga kamag-anak at kaibigang ito ay nag-aalab sa pagkagalit. Bilang mga karibal, mabilis nilang iniiwan ang mabuting samahan at sa isang iglap ay itinatakwil—hanggang sa pagpatay pa.

Verse 22

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

Ang sinumang nagkamit ng buhay-tao—na ipinagdarasal maging ng mga deva—at sa buhay na iyon ay umabot pa sa katayuang pangunahing brāhmaṇa, ngunit minamaliit ang pagkakataong ito, ay pinapatay ang sariling tunay na kapakinabangan at tiyak na hahantong sa kapahamakan.

Verse 23

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

Matapos makamtan ang buhay-tao na siyang pintuan tungo sa langit at paglaya, sinong mortal ang kusang kakapit sa ari-ariang materyal, tahanan ng anartha?

Verse 24

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

Ang hindi namamahagi ng yaman sa mga deva, rishi, ninuno, mga nilalang, kamag-anak, kaibigan at mga may karapatan—pati sa sarili—ay nag-iipon na parang Yakṣa at babagsak sa kapahamakan.

Verse 25

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

Ginagamit ng mga may discernment ang yaman, kabataan, at lakas upang makamit ang kaganapan; ngunit ako, sa pagkahibang, ay sinayang ang mga ito sa walang saysay na pagsisikap para sa dagdag na yaman. Ngayo’y matanda na ako—ano pa ang magagawa ko?

Verse 26

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

Bakit kailangang magdusa ang taong matalino sa paulit-ulit na walang saysay na pagsisikap para sa yaman? Tunay na ang mundong ito’y lubhang nalilinlang ng kapangyarihang maya ng isang nilalang.

Verse 27

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

Para sa taong nilalamon ng kamatayan, ano ang silbi ng yaman o ng nagbibigay nito, ng kaligayahang pandama o ng nagbibigay nito? At ano ang silbi ng mga gawaing bunga na nagdudulot lamang ng muling kapanganakan sa mundong materyal?

Verse 28

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

Tunay na kinalugdan ako ng Bhagavān Hari, na naglalaman sa Kanya ng lahat ng mga deva; sapagkat dinala Niya ako sa kalagayang ito ng pagdurusa at pinaranas ang paglayo sa pagnanasa, ang bangkang tumatawid sa karagatan ng materyal na buhay.

Verse 29

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

Kung may natitira pang oras sa aking buhay, gagawin ko ang mga penitensya at itutuon ang aking sarili sa aking espirituwal na kapakanan.

Verse 30

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

Nawa'y kaawaan ako ng mga diyos ng tatlong mundo. Si Maharaja Khatvanga ay nakamit ang espirituwal na mundo sa isang saglit lamang.

Verse 31

श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

Sinabi ng Panginoong Krishna: Sa ganitong pasya ng isip, ang mahusay na Avanti brahmana ay nakalas ang mga buhol ng pagnanasa sa puso at naging mapayapang monghe.

Verse 32

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

Siya ay naglakbay sa lupa, pinipigil ang kanyang katalinuhan at pandama. Upang humingi ng limos, pumasok siya sa mga lungsod at nayon nang hindi nakikilala.

Verse 33

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

O Uddhava, nang makita siya bilang isang matanda at maruming pulubi, ang mga masasamang tao ay ininsulto siya sa maraming paraan.

Verse 34

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

May ilan na umagaw sa kaniyang tri-veṇu na tungkod, at may ilan na kumuha sa kamandalu na ginagamit niyang mangkok sa limos. May kumuha ng upuang balat ng usa, may kumuha ng kuwintas na pang-japa, at may nagnakaw ng punit-punit niyang kasuotan. Ipinapakita nila iyon sa harap niya na kunwari ibabalik, ngunit muli rin nilang itinatago.

Verse 35

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

Nang siya’y nakaupo sa pampang ng ilog upang kainin ang pagkaing nalikom sa limos, ang mga makasalanang iyon ay umiihi sa pagkain at naglalakas-loob pang dumura sa kaniyang ulo.

Verse 36

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

Bagaman nanata siya ng katahimikan, pinipilit nila siyang magsalita; at kung hindi siya magsalita, hinahampas nila ng pamalo. Ang iba’y naninita, “Magnanakaw ang taong ito!” At ang iba naman ay nagtatali sa kaniya ng lubid, sumisigaw, “Talian! Talian!”

Verse 37

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

Nilalait at iniinsulto nila siya: “Ang taong ito’y mapagkunwari at manlilinlang na nagbubuhat ng watawat ng relihiyon. Dahil naubos ang yaman at itinakwil ng mga kamag-anak, ginawa niyang hanapbuhay ang kabanalan.”

Verse 38

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

May ilan ang nanunuya: “Tingnan ninyo ang ‘makapangyarihang’ pantas na ito! Matatag na parang Himalaya. Sa katahimikan ay tinutupad ang layon, matibay ang pasya na parang tagak.” Ang iba’y nagpapakawala ng mabahong hangin sa kaniya. At kung minsan, iginagapos nila sa tanikala ang dalawang-ulit-na-ipinanganak na brahmanang iyon at ikinukulong na parang alagang hayop na laruan.

Verse 39

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

May ilan ang nangutya sa kanya: “Tingnan ninyo ang makapangyarihang pantas na ito! Matatag siyang gaya ng Himalaya; sa pagsasanay ng katahimikan, tinutupad niya ang layon nang may matibay na pasya, tulad ng tagak.” Ang iba nama’y nagpakawala ng mabahong hangin sa kanya, at kung minsan ay iginapos sa tanikala ang dwija na brahmanang iyon at ikinulong na parang alagang hayop.

Verse 40

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

Kaya naunawaan ng brahmanang iyon na ang lahat ng pagdurusa—mula sa ibang nilalang, mula sa mas mataas na puwersa ng kalikasan, at mula sa sarili niyang katawan—ay di maiiwasan sapagkat itinakda ng kapalaran; kaya anuman ang dumating ay dapat pagtiisan.

Verse 41

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

Kahit nilalait siya ng mga hamak na taong gustong ibagsak siya, nanatili siyang matatag sa kanyang dharma. Itinindig ang pasya sa kabutihang-loob (sattva), sinimulan niyang awitin ang sumusunod na himig.

Verse 42

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

Sinabi ng brahmana: Ang mga taong ito ay hindi sanhi ng aking ligaya at dalamhati. Hindi rin ang mga diyos, ang aking katawan, ang mga planeta, ang aking karma, o ang panahon. Ang isip lamang ang itinuturing na pangunahing sanhi, na siyang nagpapapaikot sa gulong ng saṁsāra.

Verse 43

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

Ang makapangyarihang isip ang nagpapakilos sa mga gawi ng mga guṇa; mula rito’y lumilitaw ang iba’t ibang karma—puti sa sattva, itim sa tamas, at pula sa rajas. Mula sa mga gawa ng bawat guṇa, nabubuo ang katumbas na kalagayan ng buhay.

Verse 44

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

Bagaman naroroon kasama ng isip na nagsusumikap sa loob ng katawang materyal, ang Paramatma ay hindi nagsisikap, sapagkat Siya’y puspos ng transendental na kaliwanagan. Bilang aking kaibigan, Siya’y nananatiling saksi mula sa Kanyang espirituwal na kalagayan. Ako naman, ang munting kaluluwa, ay yumakap sa isip na ito—salaming sumasalamin sa daigdig—kaya nalubog sa pag-enjoy ng mga bagay ng pagnanasa at nabihag sa mga guna ng kalikasan.

Verse 45

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

Ang kawanggawa, pagsunod sa sariling tungkulin, niyama at yama, pakikinig sa kasulatan, mabubuting gawa, at mga panatang nagpapadalisay—lahat ay may huling layunin na supilin ang isip. Tunay, ang pinakamataas na yoga ay samadhi: ang pagtuon ng isip sa Kataas-taasang Panginoon.

Verse 46

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

Kung ang isip ng isang tao ay ganap na nakapirmi at payapa, ano pa ang kailangan niya sa ritwal na kawanggawa at iba pang gawaing banal? At kung ang isip ay nananatiling di-makontrol at nalulunod sa kamangmangan, ano naman ang silbi ng mga gawaing iyon sa kanya?

Verse 47

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

Mula pa noong walang simula, ang ibang ‘mga diyos’—ang mga pandama—ay nasa ilalim ng kapangyarihan ng isip; ngunit ang isip ay hindi napapasailalim kaninuman. Mas malakas ito kaysa sa pinakamalakas, may kapangyarihang tila diyos at nakapanghihilakbot. Kaya ang sinumang makapagpasuko sa isip ay nagiging panginoon ng lahat ng pandama.

Verse 48

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

Dahil hindi napagwawagi ang mahirap taluning kaaway na ito—ang isip—na may di-matiis na bugso at nagpapahirap sa puso, maraming tao ang lubos na nalilito at lumilikha ng walang saysay na alitan sa kapwa. Kaya iniisip nilang ang iba ay kaibigan, kaaway, o mga taong walang pakialam sa kanila.

Verse 49

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

Ang mga taong kumikilala sa katawang ito—na bunga lamang ng materyal na isip—ay nabubulag ang pag-unawa, iniisip ang “ako” at “akin.” Dahil sa ilusyon na “ito ang ako, iyon ay iba,” sila’y gumagala sa walang-hanggang dilim.

Verse 50

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

Kung sasabihin na ang mga tao ang sanhi ng aking ligaya at pighati, saan naman lulugar ang ātman sa ganitong pagtingin? Ang ligaya at pighati ay hindi sa kaluluwa, kundi sa ugnayan ng mga materyal na katawan. Kapag ang sariling ngipin ay nakakagat sa sariling dila, kanino magagalit sa sakit?

Verse 51

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

Kung sasabihin na ang mga diyos na namamahala sa mga pandama ang sanhi ng pagdurusa, paano ito aangkop sa ātman? Ang paggawa at pagdanas ay ugnayan lamang ng nagbabagong mga pandama at ng kanilang mga tagapangasiwa. Kapag ang isang bahagi ng katawan ay umatake sa isa pa, kanino magagalit ang taong nasa katawang iyon?

Verse 52

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

Kung ang ātman mismo ang sanhi ng ligaya at pighati, wala tayong masisisi, sapagkat ang ligaya at pighati ay magiging likas na katangian ng kaluluwa. Ayon sa ganitong pananaw, walang umiiral kundi ang ātman; at kung may makita pang iba, iyon ay māyā. Kaya kung wala naman talagang ligaya o pighati, bakit magagalit sa sarili o sa iba?

Verse 53

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

At kung susuriin ang palagay na ang mga planeta ang agarang sanhi ng ligaya at pagdurusa, ano ang kaugnayan nito sa ātman na walang simula at walang kamatayan? Ang bisa ng mga planeta ay tumatama lamang sa mga isinilang. Sinasabi rin ng mga dalubhasang jyotiṣa na ang mga planeta ay nagdudulot ng pighati sa isa’t isa. Kaya dahil ang jīva ay hiwalay sa mga planeta at sa materyal na katawan, kanino niya ibubuhos ang galit?

Verse 54

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

Kung ipalagay na ang karma ang sanhi ng ligaya at dusa, hindi pa rin ito tumatama sa ātman. Ang ideya ng karma ay lumilitaw dahil may may-malay na gumagawa at may materyal na katawan na tumatanggap ng bunga. Walang buhay ang katawan at ang ātman ay espirituwal; kaya kanino magagalit?

Verse 55

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

Kung tatanggapin na ang panahon (kāla) ang sanhi ng ligaya at dusa, hindi pa rin ito maiaangkop sa ātman. Ang kāla ay pagpapakita ng banal na kapangyarihan ng Panginoon, at ang mga jīva ay mga pagpapalawak din ng kapangyarihang iyon. Hindi sinusunog ng apoy ang sarili nitong liyab, ni sinasaktan ng lamig ang sarili nitong niyebe. Ang kaluluwa ay lampas sa dalawahan; kanino magagalit?

Verse 56

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

Ang ātman na higit sa lahat ay hindi kailanman nadudungisan ng dalawahan, saanman, kailanman, at kaninuman. Ang huwad na ego (ahaṅkāra) ang humuhubog sa anyo ng saṁsāra at siyang nakararanas ng ligaya at dusa. Ang nakauunawa nito ay hindi natatakot sa anumang nilikha sa materyal na daigdig.

Verse 57

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

Sa pagkapit sa matatag na debosyon sa Paramātmā na sinunod ng mga sinaunang mahārṣi at ācārya, tatawirin ko ang dagat ng kamangmangan na halos di-malampasan sa pamamagitan lamang ng paglilingkod sa mga paang-loto ni Mukunda, Śrī Kṛṣṇa.

Verse 58

श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

Sinabi ng Panginoong Śrī Kṛṣṇa: Nang mawala ang kanyang yaman, ang pantas na iyon ay naging walang pagkapit at iniwan ang lungkot at pagod. Tumanggap siya ng sannyāsa, tinalikuran ang tahanan, at naglakbay sa daigdig. Kahit nilait ng mga hangal, hindi siya natinag sa kanyang dharma at inawit ang awiting ito.

Verse 59

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

Walang ibang puwersang nagbibigay sa kaluluwa ng ligaya at dalamhati kundi ang sariling pagkalito ng isip. Ang pagtingin sa kaibigan, walang-kinikilingan, at kaaway, at ang mundong itinayo rito, ay likha ng kamangmangan.

Verse 60

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

Kaya nga, anak, ituon ang talino sa Akin at lubos na supilin ang isip. Ito ang buod ng agham ng yoga.

Verse 61

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

Sinumang may buong pagninilay na nagtatangan, nagbabasa sa iba, o nakikinig sa awit ng sannyasi na nakatuon sa Brahman, ay hindi na muling matatalo ng mga salungatan ng ligaya at dalamhati.