Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

Wika ni Narada—O mahal na Haring Prācīnabarhiṣat! Pagkaraan, ang haring Yavana na ang pangalan ay “Takot,” kasama si Prajvāra, si Kālakanyā, at ang kanyang mga kawal, ay nagsimulang maglakbay sa buong daigdig.

Verse 2

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

O hari! Minsan, sinalakay ng mga mapanganib na kawal ang lungsod ni Purañjana nang buong lakas. Bagaman sagana ito sa mga bagay ng pagnanasa, binabantayan ito ng isang matandang ahas.

Verse 3

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

Si Kālakanyā rin, sa tulong ng mapanganib na mga kawal, ay sapilitang sinakop ang lungsod ni Purañjana; ang taong napasailalim sa kanya ay agad naging walang silbi.

Verse 4

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

Nang salakayin ni Kālakanyā, anak na babae ng Panahon, ang katawan, pumasok sa lungsod ang mapanganib na mga kawal ng haring Yavana sa iba’t ibang tarangkahan at nagdulot ng matinding paghihirap sa lahat ng mamamayan.

Verse 5

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

Nang malagay sa panganib ang lungsod, si Haring Purañjana, na mapagmataas at nababalisa sa pag-ibig sa pamilya at sa pagkapit sa “akin,” ay napasailalim sa sari-saring paghihirap dahil sa pag-atake ng haring Yavana at ni Kālakanyā.

Verse 6

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

Nang yakapin si Haring Purañjana ni Kālakanyā, unti-unting nawala ang kanyang kagandahan. Dahil sa labis na pagkahumaling sa pita ng laman, humina ang talino, nawala ang karangyaan, at siya’y napasuko ng mga Gandharva at Yavana sa lakas.

Verse 7

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

Nang makita ng hari na nagkawatak-watak ang kanyang lungsod, nakita niyang ang mga anak, apo, mga lingkod at mga ministro ay unti-unting sumasalungat at hindi na gumagalang. Napansin din niyang ang kanyang asawa’y nagiging malamig at walang malasakit.

Verse 8

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

Nang makita ni Haring Purañjana na ang kanyang pamilya, kamag-anak, mga tagasunod, mga lingkod at mga kalihim ay lahat kumalaban sa kanya, siya’y nabalot ng matinding pangamba. Ngunit dahil lubos siyang nilamon ni Kālakanyā, wala siyang nagawang panlaban.

Verse 9

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

Dahil sa impluwensiya ni Kālakanyā, ang mga bagay na pinaglilibangan ay naging lipas at walang lasa. Sa pagpapatuloy ng pagnanasa, si Haring Purañjana ay naging dukha sa lahat at hindi naunawaan ang layunin ng buhay. Gayunman, nanatili siyang labis na mapagmahal sa asawa’t mga anak at nababahala sa kanilang ikabubuhay.

Verse 10

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

Ang lungsod ni Haring Purañjana ay sinakop ng mga kawal na Gandharva at Yavana at winasak ni Kālakanyā. Bagaman ayaw niyang lisanin iyon, napilitan siya ng mga pangyayari na iwan ang lungsod.

Verse 11

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

Sa sandaling iyon, dumating ang nakatatandang kapatid ng Yavana-rāja na kilala bilang Prajvāra. Upang pasayahin ang nakababatang kapatid na ang pangalan ay Bhaya (takot), sinunog niya ang buong lungsod.

Verse 12

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

Nang masunog ang lungsod, ang mga mamamayan, mga lingkod, at buong sambahayan—mga anak, apo, mga asawa at iba pang kamag-anak—ay naipit sa apoy. Kaya si Haring Purañjana ay labis na nalungkot.

Verse 13

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

Nakita ng ahas, ang tagapangasiwa ng bantay ng lungsod, na sinasalakay ng Kālakanyā ang mga mamamayan at ang sarili niyang tirahan ay napapaligiran ng mga Yavana. Nang masunog ang kanyang tahanan sa apoy ni Prajvāra, siya’y labis na nagdalamhati.

Verse 14

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

Nanginig siya sa matinding hirap at hindi niya kayang ipagtanggol ang sinuman doon. Gaya ng ahas sa lungga ng puno na nais umalis kapag may sunog sa gubat, gayon din nais niyang lisanin ang lungsod dahil sa matinding init ng apoy.

Verse 15

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

O hari, lumaylay ang mga bahagi ng kanyang katawan sapagkat inagaw ng mga Gandharva ang kanyang lakas, at hinarang siya ng mga kaaway na Yavana. Nang tangkain niyang lisanin ang katawan, napigilan siya; nabigo, siya’y umiyak nang malakas.

Verse 16

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

Pagkaraan, naalaala ni Haring Purañjana ang kaniyang mga anak na babae, mga anak na lalaki, mga apo, mga manugang na babae at lalaki, mga lingkod at iba pang kasama, pati ang kaniyang bahay, mga gamit sa tahanan, at ang munting naipong yaman na natira.

Verse 17

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

Sa pagyakap sa kaisipang “ako” at “akin,” ang Haring Purañjana na nakagapos sa buhay-bahay ay napasailalim sa maling pag-iisip. Dahil sa labis na pagkahumaling sa kaniyang asawa, siya’y naging dukha sa loob; at nang dumating ang oras ng paghihiwalay, siya’y labis na nalungkot.

Verse 18

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

Nabalisa si Haring Purañjana: “Ay! Ang aking asawa’y pasan ang napakaraming anak; kapag ako’y lumisan sa katawang ito, siya’y mawawalan ng sandigan. Pag iniwan ko ang katawan, paano niya mapapanatili ang lahat ng kasambahay? Siya’y labis na mababagabag sa pag-aalala sa ikabubuhay ng pamilya.”

Verse 19

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

Pagkatapos, naalaala ni Haring Purañjana ang dati niyang pakikitungo sa asawa. Naalala niya na hindi ito kakain hangga’t hindi pa siya tapos, hindi rin maliligo hangga’t hindi pa siya tapos, at labis ang pagkakapit nito sa kaniya kaya kapag siya’y nagagalit at naninita, ito’y nananatiling tahimik at nagtitiis sa kaniyang asal.

Verse 20

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

Nagpatuloy si Haring Purañjana sa pag-iisip: “Kapag ako’y nalilito, siya ang nagbibigay sa akin ng mabuting payo at gumigising sa aking diwa; kapag ako’y wala sa bahay, siya’y pinapayat ng dalamhati. Bagaman ina siya ng maraming anak na bayani, natatakot pa rin ako na hindi niya makakaya ang bigat ng mga gawaing-bahay at pananagutan ng buhay-grihastha.”

Verse 21

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

Nabagabag si Haring Purañjana: “Kapag ako’y pumanaw, paano mabubuhay ang aking mga anak na lalaki at babae na umaasa sa akin? Para silang mga pasaherong nasa barkong nabasag sa gitna ng karagatan.”

Verse 22

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

Dahil sa maramot na pag-iisip, nagluksa siya sa bagay na di dapat pagluksa; samantala, ang Yavana-rāja na ang pangalan ay “Takot” ay agad lumapit upang siya’y dakpin.

Verse 23

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

Nang dalhin ng mga Yavana si Haring Purañjana sa kanilang dako, na nakagapos na parang hayop, labis na nagdalamhati ang kanyang mga tagasunod; habang tumatangis, napilitan silang sumama sa kanya.

Verse 24

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

Ang ahas na naaresto na ng mga kawal ng Yavana-rāja at nakalabas na ng lungsod ay sumunod sa kanyang panginoon kasama ng iba. Pagkaalis nilang lahat sa lungsod, ito’y agad na nagiba at nadurog na parang alikabok.

Verse 25

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

Habang marahas siyang hinihila ng makapangyarihang Yavana, ang hari na nababalot ng dilim ng kamangmangan ay hindi pa rin naalaala ang kaibigan at mabuting-loob na nasa harapan—ang Paramātmā, ang Kataas-taasang Kaluluwa.

Verse 26

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

Ang malupit na haring Purañjana ay pumatay noon ng maraming hayop sa iba’t ibang yajña. Ngayon, nang magkaroon ng pagkakataon, ang mga hayop na inihandog ay nagngalit at, inaalala ang kanilang pagdurusa, sinaksak siya ng mga sungay; na para bang tinatadtad siya ng mga palakol.

Verse 27

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

Dahil sa maruming pakikisama sa kababaihan, ang nilalang na gaya ni Haring Purañjana ay lumulubog sa walang-hanggang dilim, nawawalan ng alaala, at sa napakaraming taon ay nagdurusa sa mga hapdi ng materyal na pag-iral.

Verse 28

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

Iniwan ni Haring Purañjana ang kanyang katawan habang inaalala ang kanyang asawa. Kaya sa susunod na buhay, siya’y naging isang napakagandang babae na may mabuting kalagayan, at isinilang bilang anak na babae sa tahanan ng Hari ng Vidarbha.

Verse 29

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

Itinakda na si Vaidarbhī, anak na babae ng Hari ng Vidarbha, ay mapapangasawa ng isang napakamakapangyarihang lalaki. Si Malayadhvaja, taga-lupain ng Pāṇḍya at manlulupig ng mga kaaway, matapos talunin ang ibang mga prinsipe sa digmaan, ay pinakasalan siya.

Verse 30

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

Sa reyna niyang iyon, nagkaanak si Malayadhvaja ng isang anak na babae na may napakaitim na mga mata. Nagkaroon din siya ng pitong nakababatang anak na lalaki, na kalaunan ay naging mga pinuno ng lupain ng Draviḍa; kaya’t may pitong hari roon.

Verse 31

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

O Haring Prācīnabarhiṣat, ang bawat anak na lalaki ni Malayadhvaja ay nagkaanak ng napakaraming anak na lalaki, milyun-milyon. Ang kanilang mga salinlahi ang nag-ingat sa buong daigdig hanggang sa wakas ng buhay ng isang Manu, at maging pagkatapos pa nito.

Verse 32

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

Ikinasal ang dakilang pantas na si Agastya sa panganay na anak na babae ni Malayadhvaja na si Dhṛtavratā, na matatag sa debosyon kay Śrī Kṛṣṇa. Mula sa kanya isinilang si Dṛḍhacyuta, at mula kay Dṛḍhacyuta isinilang si Idhmavāha, anak ng isang muni.

Verse 33

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

Hinati ng banal na haring si Malayadhvaja ang buong kaharian sa kanyang mga anak. Pagkaraan, upang sambahin si Śrī Kṛṣṇa nang buong pagtuon, nagtungo siya sa isang liblib na pook na tinatawag na Kulācala.

Verse 34

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

Tinalikuran ang tahanan, mga anak, at mga kaligayahang makamundo, ang Vidarbhī na may kaakit-akit na mga mata ay sumunod sa haring Pāṇḍya—gaya ng liwanag ng buwan na sumusunod sa buwan sa gabi.

Verse 35

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

Sa lalawigan ng Kulācala ay may mga ilog na Candravasā, Tāmraparṇī, at Vaṭodakā. Palagi roong naliligo si Haring Malayadhvaja sa banal na tubig, nililinis ang sarili sa labas at sa loob. Nabubuhay siya sa mga ugat-ugat, buto, dahon at bulaklak, bunga, damo at tubig; sa gayon ay nagsagawa siya ng mahigpit na pag-aayuno at pagninilay hanggang sa pumayat nang husto ang kanyang katawan.

Verse 36

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

Sa lalawigan ng Kulācala ay may mga banal na ilog na tinatawag na Candravasā, Tāmraparṇī, at Vaṭodakā. Si Haring Malayadhvaja ay palaging naliligo roon upang linisin ang sarili sa labas at sa loob. Nabuhay siya sa mga ugat-ugat, buto, dahon, bulaklak, ugat, bunga at damo at umiinom lamang ng tubig; sa ganitong paraan ay nagsagawa siya ng mahigpit na pagtitika hanggang sa pumayat nang husto ang kanyang katawan.

Verse 37

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

Sa pamamagitan ng pagtitika, unti-unting naging pantay ang pagtingin ni Haring Malayadhvaja sa mga magkasalungat: lamig at init, hangin at ulan, gutom at uhaw, kanais-nais at di-kanais-nais, at ligaya at dalamhati. Sa gayon ay napagtagumpayan niya ang lahat ng pagkakamag-anak na kalagayan.

Verse 38

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

Sa pamamagitan ng pagtitika, kaalamang espirituwal, at pagsunod sa niyama at yama, napahinog at napawi ang maruruming hilig ni Haring Malayadhvaja. Nang mapagtagumpayan niya ang mga pandama, prāṇa, at kamalayan, itinuon niya ang sarili sa Kataas-taasang Brahman—si Śrī Kṛṣṇa.

Verse 39

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

Sa ganitong paraan, nanatili siya sa iisang lugar na di gumagalaw na parang haligi sa loob ng isang daang taon ayon sa bilang ng mga deva. Pagkaraan nito, sumibol sa kanya ang dalisay na pag-ibig-bhakti kay Bhagavān Vāsudeva, si Śrī Kṛṣṇa, at nanatili siyang matatag sa kalagayang iyon.

Verse 40

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

Nakamit ni Haring Malayadhvaja ang ganap na kaalaman sa pagkilala sa Paramātmā at sa indibiduwal na kaluluwa: ang Paramātmā ay laganap sa lahat, samantalang ang jīvātmā ay hiwalay at nakapaloob sa katawan. Naunawaan niyang ang katawan ay hindi ang kaluluwa; ang kaluluwa ang saksi ng katawan, gaya ng paggising mula sa panaginip at pagwawakas ng pagkakamali.

Verse 41

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

Sa ganitong paraan, natamo ni Haring Malayadhvaja ang dalisay na kaalaman sapagkat siya’y tuwirang tinuruan ng Kataas-taasang Panginoon, si Sri Hari bilang guro. Sa ilaw ng banal na kaalamang iyon, naunawaan niya ang lahat mula sa bawat pananaw.

Verse 42

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

Namasdan niya ang sarili sa loob ng Kataas-taasang Brahman, at ang Kataas-taasang Brahman sa loob ng kanyang sarili. Nang makita niyang magkasama ang dalawa, iniwan niya ang pagtinging may pagkakaiba at tumigil sa mga gawaing may hiwalay na pansariling interes.

Verse 43

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥

Tinanggap ng anak na babae ni Haring Vidarbha ang kanyang asawa, si Malayadhvaja na lubhang marunong sa dharma, bilang kanyang lahat at bilang pinakamataas. Sa pag-ibig ay pinaglingkuran niya ito, tinalikuran ang mga layaw, at bilang patidevata ay sinunod ang mga alituntunin ng asawa.

Verse 44

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

Nagsuot siya ng lumang kasuotan, pumayat dahil sa mga panata at pag-aayuno; at dahil hindi niya inayos ang buhok, ito’y nagkabuhol-buhol na parang mga tirintas na gusot. Bagama’t laging malapit sa asawa, nanatili siyang tahimik at di-nayanig, gaya ng apoy na hindi ginugulo.

Verse 45

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

Nagpatuloy ang anak na babae ni Haring Vidarbha na paglingkuran ang kanyang asawa gaya ng dati, kahit ito’y nakaupo sa matatag na ayos, hanggang sa matiyak niyang pumanaw na ito mula sa katawan.

Verse 46

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

Habang minamasahe niya ang mga paa ng kanyang asawa bilang paglilingkod, hindi na niya naramdaman ang init ng mga iyon; kaya naunawaan niyang pumanaw na ito. Naiwang mag-isa, siya’y nabalisa tulad ng inahing usa na nahiwalay sa kapareha.

Verse 47

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

Iniyakan niya ang sarili niyang abang kalagayan na walang masandalan; ang mga luha’y walang tigil hanggang mabasa ang kanyang dibdib. Sa gubat na iyon, umiyak siya nang malakas at tumatangis.

Verse 48

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

Bumangon ka, bumangon ka, O banal na hari! Tingnan mo ang mundong napapalibutan ng tubig, na pinamumugaran ng mga tulisan at mga huwad na hari. Takot ang daigdig; tungkulin mong ito’y ipagtanggol.

Verse 49

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

Sa gayong pagtangis, sinundan ng masunuring asawa ang kanyang kabiyak sa gubat at bumagsak sa paanan ng yumao niyang asawa. Umiiyak siya nang kaawa-awa at dumaloy ang luha mula sa kanyang mga mata.

Verse 50

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

Pagkaraan, naghanda siya ng punong-kahoy na pyre at inilagay roon ang bangkay ng kanyang asawa. Nang sindihan ang apoy, siya’y humagulgol nang matindi at inihanda ang sarili na mamatay sa apoy kasama ng asawa.

Verse 51

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

Mahal na Hari, dumating doon ang isang brāhmaṇa na may pagpipigil-sa-sarili, matandang kaibigan ni Haring Purañjana, at inaliw ang Reyna sa matatamis na salita.

Verse 52

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

Tinanong ng brāhmaṇa: Sino ka? Asawa o anak na babae kanino? Sino ang lalaking nakahiga rito na iyong tinatangisan? Hindi mo ba ako nakikilala? Ako ang iyong walang-hanggang kaibigan; noon ay madalas kang sumangguni sa akin.

Verse 53

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

Nagpatuloy ang brāhmaṇa: Kaibigan ko, kahit hindi mo ako agad makilala, hindi mo ba naaalala ang iyong matalik na kaibigan noon? Sa kasamaang-palad, iniwan mo ang aking pakikisama at nahumaling sa makamundong aliw, kaya naging tagapagtamasa ng mundong materyal.

Verse 54

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

Mabait na kaibigan, ikaw at ako ay tulad ng dalawang sisne. Magkasama tayong naninirahan sa iisang lawa ng puso na gaya ng Lawa ng Mānasa; ngunit sa loob ng libu-libong taon ay malayo pa rin tayo sa ating tunay na tahanan.

Verse 55

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

Kaibigan, ikaw pa rin ang aking dating kasama; ngunit nang iwan mo ako, naging makamundo ang isip mo at bumaba ka sa lupa. Dahil hindi mo ako nakita, gumala ka sa iba’t ibang anyo sa mundong materyal na ito, na nilikha ng isang babae.

Verse 56

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

Sa lungsod na ito na katawan, may limang hardin, siyam na tarangkahan, isang tagapagbantay, tatlong silid, anim na angkan, limang tindahan, limang sangkap ng materya, at isang babaeng may-ari ng tahanan.

Verse 57

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

Kaibigan ko, ang limang hardin ay ang limang bagay ng pagkalugod ng pandama; ang bantay ay ang prāṇa, ang hininga-buhay na dumaraan sa siyam na tarangkahan. Ang tatlong silid ay apoy, tubig, at lupa; ang anim na angkan ay ang isip at limang pandama na magkakasama.

Verse 58

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

Ang limang tindahan ay ang limang pandamang panggawa; nakikipag-ugnayan sila sa pinagsamang lakas ng limang sangkap na walang kupas. Sa likod ng lahat ng gawaing ito ay ang ātman—isang persona at tunay na tagapagtamasa; ngunit dahil nakatago sa lungsod ng katawan, nawawalan siya ng kaalaman.

Verse 59

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

Kaibigan ko, kapag pumasok ka sa gayong katawan kasama ang “babae” ng materyal na pagnanasa, labis kang nalulubog sa kaligayahang pandama at nalilimutan ang śruti-smṛti, ang espirituwal na pag-alaala. Dahil sa gayong pakikisama, sa ilalim ng materyal na pag-iisip, napapahantad ka sa iba’t ibang kalagayang mapighati.

Verse 60

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

Sa katotohanan, hindi ka anak na babae ng Vidarbha, at ang lalaking ito ay hindi rin ang asawang nagmamalasakit sa iyo. Hindi ka rin naging asawa ni Purañjanī; ikaw ay basta nabihag at naitali sa katawang may siyam na tarangkahan na ito.

Verse 61

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

Ito ang aking māyā; dahil sa pagkakapit sa katawan, minsan iniisip mong ikaw ay lalaki, minsan babaeng tapat, minsan walang-kinikilingang kasarian. Sa katotohanan, ikaw at Ako ay kapwa dalisay na espirituwal na pagkakakilanlan. Unawain mo ito; ipinapaliwanag Ko ang tunay nating kalagayan.

Verse 62

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

Mahal kong kaibigan, Ako (Paramātmā) at ikaw (jīvātmā) ay hindi magkaiba sa kalidad, sapagkat kapwa tayo espirituwal. Pag-isipan mo ito. Ang mga tunay na pantas ay hindi nakakakita ng kahit munting pagkakaibang-kalidad sa pagitan mo at Ko.

Verse 63

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

Gaya ng taong nakikita ang sariling repleksiyon sa salamin na tila iisa sa kanya, samantalang ang iba’y nakakakita ng dalawang katawan; gayon din sa kalagayang materyal—kung saan ang kaluluwa’y tila naaapektuhan ngunit sa katotohanan ay hindi—lumilitaw na may pagkakaiba sa pagitan ng Diyos at ng nilalang.

Verse 64

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

Sa ganitong paraan, dalawang sisne ang magkasamang nananahan sa puso. Kapag ang isang sisne ay nagtuturo sa isa, siya’y naitatag sa kanyang likas na kalagayan; ibig sabihin, nababawi niya ang orihinal na kamalayan kay Kṛṣṇa na nawala dahil sa pang-akit ng materya.

Verse 65

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

O Haring Prācīnabarhi (Barhiṣman), ipinakita ko ang aral na adhyātma sa paraang di-tuwiran, sapagkat si Bhagavān, ang Tagapagtaguyod ng sansinukob, ay kilalang nais makilala sa pamamagitan ng pahiwatig. Kaya ang salaysay ni Purañjana ay aral para sa pagsasakatuparan ng sarili.