Adhyaya 1

Sutra 1

प्रदेष्टारस्त्रयस्त्रयोऽमात्याः कण्टकशोधनं कुर्युः ॥ कZ_०४.१.०१ ॥

Tatlong pradeṣṭāra at tatlong amātya (mga opisyal) ang dapat magsagawa ng “pag-aalis ng tinik”—ang pagpapatupad at paglilinis laban sa mga elementong manggugulo.

Sutra 2

अर्थ्यप्रतीकाराः कारुशासितारः संनिक्षेप्तारः स्ववित्तकारवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेपं गृह्णीयुः ॥ कZ_०४.१.०२ ॥

Ang mga makapagbibigay ng kabayaran/kompensasyon (arthyapratīkārāḥ), mga tagapangasiwa ng mga artesano (kāruśāsitāraḥ), mga awtorisadong tagapag-ingat ng deposito (saṃnikṣeptāraḥ), at mga artesanong may sariling puhunan at may kakayahang magbayad (svavittakāravaḥ)—na ang guild ang saksi/pamantayan (śreṇīpramāṇā)—ay maaaring tumanggap ng deposito (nikṣepa).

Sutra 3

विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत ॥ कZ_०४.१.०३ ॥

Sa oras ng kagipitan, ang guild (śreṇī) ang dapat managot/makibahagi sa pananagutan para sa deposito (nikṣepa).

Sutra 4

निर्दिष्टदेशकालकार्यं च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्टदेशकालं कार्यापदेशम् ॥ कZ_०४.१.०४ ॥

Gagawin lamang ang trabaho kapag malinaw na tinukoy ang lugar, oras, at gawain; ang utos na walang tinukoy na lugar at oras ay pawang dahilan lamang na “may ipinapagawa” (hindi maipapatupad bilang wastong atas).

Sutra 5

कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०५ ॥

Sa paglampas sa takdang oras, babawasan ang sahod ng isang-kapat, at ipapataw ang multa na doble ng halagang iyon.

Sutra 6

अन्यत्र भ्रेषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेयुः ॥ कZ_०४.१.०६ ॥

Maliban sa mga kaso ng pagguho/aksidente (bhreṣa) o biglaang sakuna/pagsalakay (upanipāta), pananagutin sila sa pagkawala o pagkasira.

Sutra 7

कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०७ ॥

Kung ang gawain ay ginawa nang hindi ayon sa itinakda (may depekto o salungat sa tagubilin), mawawala ang sahod at ipapataw ang multa na doble ng (sahod) na iyon.

Sutra 8

तन्तुवाया दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः ॥ कZ_०४.१.०८ ॥

Ang mga manghahabi ay dapat magdagdag sa bilang/sukat ng sinulid ng sampu o labing-isang yunit (ibig sabihin, panatilihin ang itinakdang dagdag/pamantayan sa produksiyon ng sinulid).

Sutra 9

वृद्धिच्छेदे छेदद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.०९ ॥

Para sa pagputol o pagbabawas sa itinakdang dagdag (ibig sabihin, hindi paghatid ng napagkasunduang sobrang dami/allowance), ang parusa ay doble ng kakulangan.

Sutra 10

सूत्रमूल्यं वानवेतनं क्षौमकौशेयानामध्यर्धगुणं पत्त्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणम् ॥ कZ_०४.१.१० ॥

Ang bayad sa paghahabi ay batay sa halaga ng sinulid: para sa linen at seda, ito ay isa’t kalahating beses (1.5×) ng halaga ng sinulid; para sa telang hibla ng dahon, telang lana/kumot, at pinong tela, ito ay dalawang beses (2×) ng halaga ng sinulid.

Sutra 11

मानहीने हीनावहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः सूत्रपरिवर्तने मूल्यद्विगुणः ॥ कZ_०४.१.११ ॥

Kung kulang ang itinakdang sukat/laki, babawasan ang bayad ayon sa proporsyon ng kakulangan at magpapataw ng multa na doble ng kakulangan. Kung kulang ang timbang, ang multa ay apat na beses ng kakulangan. Kung pinalitan ang sinulid, ang parusa ay doble ng halaga (ng sinulid).

Sutra 12

तेन द्विपटवानं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.१२ ॥

Sa pamamagitan ng (kaparehong pamantayan) na ito, naipapaliwanag/naisasaklaw din ang mga tuntunin para sa paghahabi ng dobleng tela.

Sutra 13

ऊर्णातुलायाः पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोमच्छेदश्च ॥ कZ_०४.१.१३ ॥

Sa pagtitimbang ng lana, kinikilala ang pinahihintulutang kaltas na limang pala dahil sa pagkawala mula sa pagpalo/paglilinis at sa pagkaputol/pagkalagas ng mga hibla ng balahibo/buhok.

Sutra 14

रजकाः काष्ठफलकश्लक्ष्णशिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः ॥ कZ_०४.१.१४ ॥

Ang mga tagalaba ay dapat maglaba ng mga kasuotan sa mga tablang kahoy o sa makinis na bato (ibig sabihin, sa mga aprubadong ibabaw na hindi nakakasira ng tela).

Sutra 15

अन्यत्र नेनिजतो वस्त्रोपघातं षट्पणं च दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१५ ॥

Kung maglalaba sila sa ibang lugar (hindi sa itinakdang mga ibabaw) at masira ang tela, dapat silang magbayad ng kabayaran sa pinsala at multang anim na paṇa.

Sutra 16

मुद्गराङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१६ ॥

Ang sinumang magsuot/magsauli ng kasuotang iba sa may tatak (tanda ng tagalaba) ay dapat pagmultahin ng tatlong paṇa.

Sutra 17

परवस्त्रविक्रयावक्रयाधानेषु च द्वादशपणो दण्डः परिवर्तने मूल्यद्विगुणो वस्त्रदानं च ॥ कZ_०४.१.१७ ॥

Para sa pagbebenta, pagbili, o pagsasangla ng tela ng iba, ang multa ay labindalawang paṇa. Para sa pagpapalit (substitusyon), ang parusa ay doble ng halaga, at dapat ibalik/ibigay ang (orihinal na) tela.

Sutra 18

मुकुलावदातं शिलापट्टशुद्धं धौतसूत्रवर्णं प्रमृष्टश्वेतं चैकरात्रोत्तरं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१८ ॥

Dapat nilang isauli kinabukasan: kasingliwanag ng usbong, kasinglinis ng lapidang bato, ang kulay ng sinulid ay nahugasan nang wasto, at ang kaputian ay nakuskos nang mabuti.

Sutra 19

पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥

Ang magaan na pagtitina ay dapat matapos sa loob ng limang gabi; ang pagtitina ng indigo sa loob ng anim na gabi. Ang pagtitina gamit ang pangkulay mula sa bulaklak, lac, at pulang madder—na mabigat na proseso at nangangailangan ng maingat na pag-aalaga—at ang telang may mataas na uri ay dapat matapos sa loob ng pitong gabi.

Sutra 20

ततः परं वेतनहानिं प्राप्नुयुः ॥ कZ_०४.१.२० ॥

Kapag lumampas sa (itinakdang) hangganan, magkakaroon sila ng bawas/pagkawala ng sahod.

Sutra 21

श्रद्धेया रागविवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः ॥ कZ_०४.१.२१ ॥

Sa mga alitang may kinalaman sa pagtitina/kulay, ang mapagkakatiwalaang mga dalubhasa ang magtatakda ng sahod.

Sutra 22

परार्ध्यानां पणो वेतनं मध्यमानामर्धपणः प्रत्यवराणां पादः स्थूलकानां माषकद्विमाषकं द्विगुणं रक्तकानाम् ॥ कZ_०४.१.२२ ॥

Para sa telang mataas ang uri, ang sahod ay isang paṇa; para sa katamtamang uri, kalahating paṇa; para sa mababang uri, isang-kapat (paṇa). Para sa magaspang na tela, (ang sahod ay) isang māṣaka o dalawang māṣaka; para sa mga bagay na tinina ng pula, doble (ng kaukulang halaga).

Sutra 23

प्रथमनेजने चतुर्भागः क्षयः द्वितीये पञ्चभागः ॥ कZ_०४.१.२३ ॥

Sa unang paghuhugas/paglilinis, ang pinahihintulutang bawas ay isang-kapat; sa ikalawa, isang-lima.

Sutra 24

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२४ ॥

Dahil dito, ang mga sumusunod pa ay naipaliwanag na rin (ibig sabihin, ang parehong mga alituntunin ay naaangkop sa mga kasunod na kaso).

Sutra 25

रजकैस्तुन्नवाया व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.२५ ॥

Sa gayon, (ang mga tuntunin) ay ipinaliwanag na naaangkop sa mga tagalaba, mananahi, at manghahabi.

Sutra 26

सुवर्णकाराणामशुचिहस्ताद् रूप्यं सुवर्णमनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः विरूपं चतुर्विंशतिपणः चोरहस्तादष्टचत्वारिंशत्पणः ॥ कZ_०४.१.२६ ॥

Para sa mga panday-ginto: kung bibili sila ng pilak o ginto mula sa kahina-hinala/‘maruming kamay’ nang hindi ito idinedeklara—kung ang metal ay may karaniwang anyo, ang multa ay labindalawang paṇa; kung may di-karaniwang anyo, dalawampu’t apat na paṇa; kung mula sa kamay ng magnanakaw, apatnapu’t walong paṇa.

Sutra 27

प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेयदण्डः कृतभाण्डोपधौ च ॥ कZ_०४.१.२७ ॥

Sa mga pagbiling may nakatagong iregularidad/depekto, o mga pagbiling sa presyong masyadong mababa, ang parusa ay yaong para sa pagnanakaw; gayundin sa mga kasong may itinanim/peke na deposito ng mga kagamitang yari na.

Sutra 28

सुवर्णान्माषकमपहरतो द्विशतो दण्डः रूप्यधरणान्माषकमपहरतो द्वादशपणः ॥ कZ_०४.१.२८ ॥

Ang sinumang magnakaw ng isang māṣaka (yunit ng timbang/barya) mula sa ginto ay pagmumultahin ng dalawang daan (paṇa); ang sinumang magnakaw ng isang māṣaka mula sa pilak/dharaṇa ay pagmumultahin ng labindalawang paṇa.

Sutra 29

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२९ ॥

Dahil dito, ang kasunod ay naipaliwanag na rin (ibig sabihin, ang parehong tuntunin ay naaangkop din, na may angkop na pagbabago, sa mga susunod na kaso).

Sutra 30

वर्णोत्कर्षमपसारणं योगं वा साधयतः पञ्चशतो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३० ॥

Para sa sinumang nagtangkang magsagawa ng (iligal) na pagbabago ng katayuang panlipunan (pag-angat ng varṇa), pagpapatalsik/pag-ostracize sa lipunan, o (mapanlinlang) na pagsasanib/pakikipag-alyansa (yoga), ang multa ay limang daan.

Sutra 31

तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.३१ ॥

Sa paglabag ng alinman sa dalawang panig, dapat ipataw ang pagkumpiska ng ‘rāga’ (ibig sabihin, ang iligal na pakinabang/“may kulay” na tubo o mahalagang bagay na nakuha sa paglabag).

Sutra 32

माषको वेतनं रूप्यधरणस्य सुवर्णस्याष्टभागः ॥ कZ_०४.१.३२ ॥

Ang sahod ay isang māṣa; para sa paghawak ng pilak (rūpya) at ginto (suvarṇa), ang sahod ay isang ikawalo (ng pamantayang yunit/halaga).

Sutra 33

शिक्षाविशेषेण द्विगुणो वेतनवृद्धिः ॥ कZ_०४.१.३३ ॥

Kapag may espesyalisadong pagsasanay, ang pagtaas ng sahod ay doble.

Sutra 34

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३४ ॥

Dahil dito, ang mga susunod ay naipaliwanag na rin (ang parehong pamantayan ay nalalapat sa mga kasunod na bagay).

Sutra 35

ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटकानां पञ्चकं शतं वेतनम् ॥ कZ_०४.१.३५ ॥

Para sa mga manggagawang humahawak ng mga bilog/plat na tanso (tāmra‑vṛtta), kaṃsa (bronse/laton), mga tagaputol/tagaukit (vaikṛntaka), at mga gumagawa ng pinababang-uri o huwad na bagay (kūṭaka), ang sahod ay 5 sa bawat 100 (pamantayang antas na 5/100).

Sutra 36

ताम्रपिण्डो दशभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३६ ॥

Para sa isang linggot/bukol ng tanso, ang pinahihintulutang bawas (wastage) ay ikasampu.

Sutra 37

पलहीने हीनद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३७ ॥

Kung kulang ng isang pala (kulang-timbang ng isang pala), ang multa ay doble ng kakulangan (dalawang beses ng kulang).

Sutra 38

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३८ ॥

Dahil dito, ang mga sumusunod ay naipaliwanag na rin (ang parehong prinsipyo ay naaangkop sa mga kasunod na kaso).

Sutra 39

सीसत्रपुपिण्डो विंशतिभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३९ ॥

Ang isang tipak (ingot) ng tingga (sīsa) at lata (trapu) ay dapat bawasan ng ikadalawampu (5%) [kapag tinataya/ikinakalakal], bilang paglalaan sa pagkalugi/kakulangan.

Sutra 40

काकणी चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४० ॥

At ang sahod nito para sa gawaing ayon sa sukat na palā ay isang kākaṇī.

Sutra 41

कालायसपिण्डः पञ्चभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.४१ ॥

Ang isang tipak (ingot) ng bakal (kālāyasa) ay dapat bawasan ng isang‑ikalima (20%) [bilang pinahihintulutang pagkawala/kakulangan].

Sutra 42

काकणीद्वयं चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४२ ॥

At ang sahod nito para sa gawaing ayon sa sukat na palā ay dalawang kākaṇī.

Sutra 43

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४३ ॥

Dahil dito, ang kasunod ay naipaliwanag (ibig sabihin, ang parehong tuntunin ay nalalapat nang analohiya sa mga susunod na kaso).

Sutra 44

रूपदर्शकस्य स्थितां पणयात्रामकोप्यां कोपयतः कोप्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४४ ॥

Para sa tagasuri/tagasiyasat ng barya (rūpadarśaka), kung gagawin niyang “pabagu-bago” ang nakapirming opisyal na talaan ng palitan/pagtataya (paṇayātrā) kapag dapat ay matatag, o gagawin niyang “matatag” kapag dapat ay pabagu-bago, ang multa ay labindalawang paṇa.

Sutra 45

व्याजीपरिशुद्धौ पणयात्रा ॥ कZ_०४.१.४५ ॥

Ang opisyal na talaan ng pagpapahalaga/palitan (paṇayātrā) ay dapat ilapat kasabay ng pagtiyak sa kadalisayan laban sa pamemeke sa pamamagitan ng paghahalo (vyājī).

Sutra 46

पणान्माषकमुपजीवतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४६ ॥

Para sa taong nabubuhay sa pagkuha ng isang māṣaka mula sa isang paṇa (ibig sabihin, pag-xén/pagbawas sa denominasyon), ang multa ay labindalawang paṇa.

Sutra 47

तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४७ ॥

Dahil dito, naipaliwanag ang mga sumusunod (ang parehong prinsipyo ay umaabot sa mga kasunod na kahalintulad na kaso).

Sutra 48

कूटरूपं कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः कोशे प्रक्षिपतो वधः ॥ कZ_०४.१.४८ ॥

Para sa taong nagpapagawa ng huwad na barya/anyo ng metal (kūṭarūpa), o tumatanggap nito, o nagpapalaganap nito sa sirkulasyon, ang multa ay isang libo [paṇa]. Ngunit para sa taong naglalagak nito sa kabang-yaman ng hari (kośa), ang parusa ay kamatayan.

Sutra 49

चरकपांसुधावकाः सारत्रिभागं द्वौ राजा रत्नं च ॥ कZ_०४.१.४९ ॥

Para sa mga naglalakbay na nakakatuklas at mga naghuhugas ng alikabok/lupa (na nakakasumpong ng mahahalagang bagay), maaaring italaga sa kanila ang dalawang bahagi sa tatlo ng nakuhang «esensya»; kukunin ng hari ang natitirang bahagi, at ang mahalagang bagay (ratna) ay ituturing na pag-aari ng hari (regalian property).

Sutra 50

रत्नापहार उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१.५० ॥

Para sa pagnanakaw/pag-aangkin ng hiyas (ratna), itinatakda ang pinakamataas na antas ng parusa.

Sutra 51

खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्ठमंशं निवेत्ता लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०४.१.५१ ॥

Sa pag-uulat tungkol sa mga minahan, hiyas, o nakatagong kayamanan, ang tagapagbigay-impormasyon ay tatanggap ng ikaanim na bahagi; ang kasamang upahang manggagawa ay tatanggap ng ikalabindalawang bahagi.

Sutra 52

शतसहस्रादूर्ध्वं राजगामी निधिः ॥ कZ_०४.१.५२ ॥

Ang kayamanang lampas sa isang daang libo (sa halaga) ay mapupunta sa hari (ibig sabihin, magiging pag-aari ng estado).

Sutra 53

ऊने षष्ठमंशं दद्यात् ॥ कZ_०४.१.५३ ॥

Kung mas mababa sa hangganang iyon, dapat magbigay ng ikaanim na bahagi.

Sutra 54

पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्वकरणेन समग्रं लभेत ॥ कZ_०४.१.५४ ॥

Ang isang lokal na residente na may mabuting reputasyon, na sa sariling paraan (sariling kasangkapan/pagsisikap) ay nabawi ang isang naipong yaman na minana o sariling pinaghirapan, ay maaaring makuha ito nang buo.

Sutra 55

स्वकरणाभावे पञ्चशतो दण्डः प्रच्छन्नादाने सहस्रम् ॥ कZ_०४.१.५५ ॥

Kung wala siyang sariling paraan/kagamitan (ibig sabihin, hindi niya mapatutunayan ang pagbawi sa pamamagitan ng sarili niyang pagkilos), ang multa ay 500; kung kinuha niya ito nang palihim, ang multa ay 1,000.

Sutra 56

भिषजः प्राणाबाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः कर्मापराधेन विपत्तौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१.५६ ॥

Para sa manggagamot na nagsasagawa ng paggamot nang hindi ibinubunyag na ito’y naglalagay sa buhay sa panganib: kung may pinsalang mangyari, ipapataw ang unang (pinakamababa) na parusang sāhasa; kung ang pinsala ay bunga ng maling asal sa propesyon/kamalian sa pamamaraan, ipapataw ang gitnang parusang sāhasa.

Sutra 57

मर्मवधवैगुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.५७ ॥

Sa mga kaso ng pagpatay sa pamamagitan ng pagtama sa mahalagang bahagi (marman), o ng pagdulot ng permanenteng kapansanan/pagkakapangit, ito’y dapat ituring sa ilalim ng mga parusa para sa karahasang pisikal (daṇḍa-pāruṣya).

Sutra 58

कुशीलवा वर्षारात्रमेकस्था वसेयुः ॥ कZ_०४.१.५८ ॥

Ang mga tagapaglibang/aktor (kuśīlava) ay dapat manirahan sa iisang takdang lugar sa mga gabi ng tag-ulan (ibig sabihin, lokal na nakatalaga/nakarehistro sa panahong iyon).

Sutra 59

कामदानमतिमात्रमेकस्यातिवादं च वर्जयेयुः ॥ कZ_०४.१.५९ ॥

Dapat nilang iwasan (i) ang labis na paghingi ng aliw at mga regalo mula sa iisang tao, at (ii) ang mapanlait/labis na pananalita.

Sutra 60

तस्यातिक्रमे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.६० ॥

For violating that (rule), the penalty is a fine of twelve paṇas.

Sutra 61

कामं देशजातिगोत्रचरणमैथुनावहासेन नर्मयेयुः ॥ कZ_०४.१.६१ ॥

At most, they may engage in light joking only by humorous references to region, community, lineage, conduct, or sexual matters—(but not beyond that into abuse/harassment).

Sutra 62

कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.६२ ॥

The kuśīlavas (performers), cāraṇas (bards), and bhikṣukas (mendicants) have been defined/treated (here).

Sutra 63

तेषामयःशूलेन यावतः पणानभिवदेयुस्तावन्तः शिफाप्रहारा दण्डाः ॥ कZ_०४.१.६३ ॥

If they demand money by intimidation with an iron spike/spear, the punishment is as many blows on the buttocks as the number of paṇas demanded.

Sutra 64

शेषाणां कर्मणां निष्पत्तिवेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् ॥ कZ_०४.१.६४ ॥

For remaining kinds of work, he should fix artisans’ wages according to completion/output.

Sutra 65

एवं चोरानचोराख्यान्वणिक्कारुकुशीलवान् ॥ कZ_०४.१.६५अब् ॥

Sa ganitong paraan, dapat pigilan ng estado ang mga “magnanakaw na tinatawag na hindi magnanakaw”—gaya ng mga mangangalakal, artesano, at mga tagapagtanghal—kapag sinasamantala nila ang publiko.

Sutra 66

भिक्षुकान् कुहकांश्चान्यान्वारयेद्देशपीडनात् ॥ कZ_०४.१.६६च्द् ॥

Dapat niyang pigilan ang mga pulubi/namamalimos na ascetic, mga manlilinlang, at iba pa na mang-api o manggulo sa kanayunan.