
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
Ipinagpapatuloy ang hanay ng Pratimā-lakṣaṇa, binubuksan ni Panginoong Agni ang kabanatang ito sa pag-anunsiyo ng isang masistemang paglalahad ng mga pangkat ng Yoginī—isang “walo-at-walo” (aṣṭāṣṭaka) na serye mula sa pangkat na Aindrī hanggang sa pangkat na Śāntā (mapayapa/pampapawi). Pagkaraan, inililista ng teksto ang maraming bansag at pangalan ng kapangyarihan ng mga Yoginī/Devī, na pinananatili ang tradisyong may mga baryanteng manuskrito hinggil sa mga sandata at detalyeng ikonograpiko. Matapos ang mga talaan ng pangalan, lumilipat ang kabanata sa mga tuntunin: ang mga kasamang diyosa ay dapat ilarawan na may apat o walong bisig, tangan ang ninanais na mga sandata at nagbibigay ng siddhi. Itinatakda nang masinsinan ang anyo ni Bhairava—marahas na tindig, buhaghag na jaṭā na may sagisag ng buwan, at kumpletong set ng sandata gaya ng espada, aṅkuśa, palakol (paraśu), busog, trident, khaṭvāṅga, at lubid-panghuli (pāśa), kasama ang kilos na varada (pagkakaloob ng biyaya). Itinatampok din ang dimensiyong ritwal sa mga tagubilin sa aviloma (baligtad) na pagsunod-sunod hanggang kay Agni, paghahati ng mantra, at paglalapat ng ṣaḍaṅga. Sa huli, nagbibigay ito ng tiyak na mga huwaran ng larawan para kina Vīrabhadra, Gaurī/Lalitā, at sa matingkad na anyo ni Caṇḍikā na nakasakay sa leon at tinataga ang kalabaw gamit ang trident—pinag-iisa ang teolohiya, agham ng imahen, at ritwal ng paglalagak sa isang Agamikong balangkas.
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया
Kaya nga, sa Agni Purāṇa, nagwakas ang ika-51 kabanata na pinamagatang “Mga Katangian ng mga Larawan (Pratimā-lakṣaṇa).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-52 kabanata: “Mga Katangian ng mga Larawan ng Diyosa (Devī-pratimā-lakṣaṇa).” Wika ng Mapalad na Panginoon: “Ilalarawan ko, ayon sa wastong pagkakasunod mula sa pangkat na nagsisimula kay Aindrī hanggang sa pangkat na nagpapapayapa (Śāntā), ang hanay ng walong-at-walong Yoginī.” (Ang kasunod na bahagi ng tekstong naipasa ay may mga baryanteng pagbasa sa manuskrito tungkol sa kanilang mga tanda—gaya ng may tabak, may hiyas at mga vidyādhara, malapad ang mukha, may trisula, at mga pangalang/epiteto tulad ng Akṣobhyā, Rūkṣakarṇā, Rākṣasī, at Kṛpaṇākṣayā.)
Verse 2
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः
At (siya ay) Pingākṣī, Kṣayā, Kṣemā, Ilā, Līlālayā; gayundin Lolā, Laktā, Balākeśī, Lālasā, at muli, Vimalā.
Verse 3
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना
Siya ay si Hutāśā (isinilang sa apoy/katulad ng apoy), ang malalaking-mata; siya ay si Huṅkārā (katawang-tao ng banal na pantig huṁ), si Vaḍavāmukhī (may mukhang kabayo, apoy na lumalamon); lubhang mabagsik, mapusok sa galit, nakatatakot, at may dakilang mukha.
Verse 4
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका
Siya ang Lubos na Nakaaalam; siya si Taralā (mabilis o nanginginig sa lakas); siya si Tārā; siya ang diwa ng Ṛgveda; siya si Hayānanā (may mukhang kabayo); tinatawag siyang Sārā (“Diwa”); siya ang nagtatangan ng sagisag o kapangyarihan ni Rudra; siya si Sambarā; at siya si Tālajaṅghikā (“may mga paang tulad ng tāla”).
Verse 5
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा
Siya si Raktākṣī (Pulang-Mata), tunay na tanyag; si Vidyujjihvā (dilang parang kidlat); si Karaṅkiṇī (pinalamutian ng bungo); si Meghanādā (ugong na gaya ng kulog sa ulap); si Pracaṇḍogrā (lubhang mabagsik at mabigat ang anyo); si Kālakarṇī (itim-ang-tainga/masamang pangitain); at si Varapradā (Tagapagkaloob ng mga biyaya).
Verse 6
चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा
Chandrā, Chandrāvalī, Prapañcā, Pralayāntikā, Śiśuvaktrā, Piśācī, Piśitāśā, at Lolupā—ito rin ang mga pangalan niya.
Verse 7
धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका
Dhamanī at Tāpanī; Rāgiṇī; Vikṛtānanā (may anyong nagbago at nakatatakot); Vāyuvegā (kasingbilis ng hangin); Vṛhatkukṣi (may malawak na tiyan); Vikṛtā (ang nagbagong/mahilakbot); at Viśvarūpikā (na ang anyo ay ang sansinukob).
Verse 8
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका
Yamajihvā, Jayantī, Durjayā, Jayāntikā, Viḍālī, Revatī, gayundin ang Pūtanā at Vijayāntikā—ito ang mga kapangyarihang binibigkas ang mga pangalan para sa pag-iingat at pagprotekta.
Verse 9
अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्
Ang mga kasamang diyosa ay dapat ilarawan na may walong kamay o apat na kamay, tangan ang mga ninanais na sandata; sila ang mga tagapagkaloob ng lahat ng siddhi. Si Bhairava ay dapat iguhit na may hawak na kalasag, may mukhang mabagsik at nakakunot, may jata na buhok, at may sagisag ng buwan sa kanyang buhok.
Verse 10
खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः
Sa isang panig, (siya) ay may hawak na espada, aṅkuśa (pangsungkit), at palakol—nagpapayanig ng takot sa mga daigdig; sa kabilang panig, inilalarawan siyang may hawak na busog, trident, tungkod na khaṭvāṅga, lubid na pamatid (pāśa), at isang kamay na nakataas sa mudrā ng pagbibigay-biyaya.
Verse 11
गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा
Dapat siyang pagnilayan at sambahin bilang may suot na balat ng elepante, nakadamit ng balat, at pinalamutian ng mga ahas; bilang tumatanggap at kumakain ng handog na itinuturing na marumi na kaugnay ng mga yumao; nakaluklok sa gitna ng mga Ina (Mātṛkā); o bilang anyong may limang mukha (Pañcānana).
Verse 12
अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्
Dapat isagawa ang pagsamba/paghahandog ayon sa wastong pagkakasunod, na sumusulong nang pabaligtad (aviloma) hanggang sa Apoy (Agni), hinahati ang mantra ayon sa mahahabang patinig at sa walong-yunit (aṣṭaka), at saka ilapat nang sunod-sunod ang anim na sangkap (ṣaḍ-aṅga) kasama ng itinakdang mga hulaping pang-uri ng uri (jāty-anta).
Verse 13
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं
Nakaluklok sa talulot ng apoy sa maṇḍala, puspos ng gintong diwa; kaugnay ng nāda at ng pares—bindu at gasuklay na buwan—; at nagliliwanag dahil sa mga Ina at sa Panginoon sa pamamagitan ng kanilang mga aṅga (mga sangkap/katulong na bahagi).
Verse 14
वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता
Si Vīrabhadra ay dapat iguhit na nakasakay sa toro; at sa pangkat ng mga Mātṛkā, siya’y inilalarawang may apat na mukha. Si Gaurī naman ay dapat ilarawan na may dalawang bisig, tatlong mata, may hawak na trident, at may kasamang salamin.
Verse 15
शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया
Hawak niya ang trident; siya si Galantikā at si Kuṇḍī; siya’y tagapagkaloob ng biyaya at may apat na bisig; nakaupo sa lotus, siya si Lalitā, na pinalalamutian/inaalalayan ng salamin at ng śalākā (istilo/panulat) ng mga gaṇa ni Skanda.
Verse 16
चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः
Si Caṇḍikā ay dapat ilarawan na may anim na kamay, may hawak na tabak, sibat, at śakti (pana-sibat na pumupuksa sa kaaway). Sa mga kamay na kanan at kaliwa, hawak niya ang lubid na ahas, kalasag, aṅkuśa (pang-udyok), maliit na palakol, at busog; nakasakay siya sa leon, at sa unahan ay isang kalabaw na ipinakikitang nabuwal sa tama ng kaniyang triśūla.
It emphasizes iconographic specification (arm-count, weapons, mounts, emblems) alongside ritual technology: aviloma sequencing up to Agni, mantra division (dīrgha/aṣṭaka-bheda), and ṣaḍaṅga application for correct worship and installation contexts.
By treating image-making and worship as disciplined sacred craft: correct forms (pratimā-lakṣaṇa) and correct procedures (mantra/krama) align devotion with cosmic order, supporting both siddhi-oriented protection/auspiciousness and the dharmic purification conducive to liberation.