Adhyaya 344

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagtatapos ang ika-343 kabanata na pinamagatang “Paglalahad ng mga Palamuti ng Kahulugan.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-344 kabanata: “Mga Palamuti ng Salita-at-Kahulugan.” Sinabi ni Agni: “Ang palamuting ukol sa salita at kahulugan ay nagpapaganda sa dalawa nang pantay. Gaya ng isang kuwintas na inilagay sa iisang dako, na nagpapaganda kapwa sa dibdib at sa leeg ng isang babae.”

Verse 2

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

Ang kapuri-puring kahusayan, alindog, kaangkupan, kaiklian, kasapatan ng diwa (pagsasabi nang ayon sa hinihingi ng kahulugan), at malinaw na pagpapahayag—ganito raw ang anim na bahagi nito na dapat laging gising at naroroon sa paglikha ng akda.

Verse 3

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

Ang praśasti (papuri) ay isang paraan ng pananalita na ang gawain ay tila tunawin ang pinakaloob ng kalooban ng iba. Ang paraang retorikal na ito ay may dalawang uri: premokti (mapagmahal na pananalita) at stuti (pormal na pagpupuri).

Verse 4

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

Ang ‘Premokti’ at ‘stuti’ ay magkasingkahulugan; ang ‘priyokti’ ay pananalitang pumupuri sa mga kabutihang-asal. Ang ‘Kānti’ ay yaong nagbibigay-lugod sa bawat isipan—ang angkop na pagkakatugma ng maipapahayag at ng naihahatid sa pananalita.

Verse 5

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

Kung ano ang paksa, gayon dapat ang estilong patula (rīti); kung ano ang paraan ng pagpapahayag (vṛtti), gayon dapat ang lasang-estetiko (rasa). Mula sa pagbuo na kapwa masigla at marahan, sumisilang ang pagiging-angkop (aucitya).

Verse 6

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

Ang pagiging-maikli (saṃkṣepa) ay ang pagsisiksik ng malaking kahulugan sa iilang salitang may bisa; ito ang kalagayang ang salita at ang nilalayong diwa ay hindi kulang ni sobra—tugmang-tugma sa kahulugan (yāvad-arthatā).

Verse 7

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

Ang pagiging-lantad (prakaṭatva) ay tinatawag na ‘abhivyakti’ (hayag na pagpapakita). May dalawang uri ito na tinatawag ding ‘śruti’ at ‘ākṣepa’. Dito, ang ‘śruti’ ay ang tuwirang paghahatid ng salita sa sarili nitong pangunahing kahulugan.

Verse 8

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

Ang gayong teknikal na pagpapakahulugan ay may dalawang uri lamang: ayon sa pagkakataon o konteksto (naimittikī) at ayon sa terminolohiyang teknikal (pāribhāṣikī). Ang ‘saṅketa’ ay kasunduang kumbensiyon; ang ‘paribhāṣā’ ay depinisyong teknikal; kaya ito’y tinatawag na ‘pāribhāṣikī’.

Verse 9

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

Ang kapangyarihan ng kahulugan ng salita (śabda-śakti) ay sinasabing may dalawang uri: pangunahing kahulugan (mukhya) at matalinghaga/sekundaryong gamit (upacārikī). Bawat isa ay may dalawa pang sangay. Kapag ang pagganap ng salita ay lumilihis sa sariling tuwirang pakahulugan, ang paraang iyon ang nagiging tagapagpahayag ng di-pangunahing kahulugan.

Verse 10

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

Ang tungkuling nagiging sanhi upang ang salita, dahil sa isang tiyak na batayan o salik (nimitta), ay magamit nang matalinghaga ay tinatawag na lakṣaṇā, ang sekundaryong pagpapahiwatig. Tinatawag din itong gauṇī sapagkat gumagana ito sa ugnayan ng ipinahihiwatig na diwa (lakṣaṇā) at ng kaugnay na katangian (guṇa).

Verse 11

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

Ang pagkaunawang di-maihihiwalay sa pangunahing denotasyon (abhidheya) ay tinatawag na lakṣaṇā, ang ipinahihiwatig na kahulugan. Lumilitaw ito dahil sa ugnayan sa denotadong diwa—sa pamamagitan ng kaugnayan (sambandha), pagkalapit (sāmīpya), o pag-iral-sa-loob/inherensiya (samavāya).

Verse 12

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

Dahil nahahadlangan ang pangunahing kahulugan ng pagsalungat (vaiparītya) at dahil sa pagkakaugnay sa nilalayong kilos (kriyā-yoga), ang lakṣaṇā ay itinuturing na limang uri. Gayunman, sapagkat walang hanggan ang mga katangiang gauṇī (matalinghaga), nagiging walang hanggan din ito ayon sa layon ng nagsasalita.

Verse 13

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

Kapag sa ibang dako ang isang naiibang tuntunin ng dharma ay wastong tinatanggap alinsunod sa hangganan ng bayan (kaugalian at kinikilalang limitasyon), iyon ay inaalala rito bilang samādhi—isang matatag na pasyang legal.

Verse 14

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

Ang kahulugang hindi tuwirang nakukuha mula sa mga salitang narinig, ngunit nahahayag sa mambabasang may talino at sensibilidad—ito ang tinatawag na ā-kṣepa; tinatawag din itong dhani (isang anyo ng dhvani), sapagkat ito’y nabubunyag sa pamamagitan ng pahiwatig o sugestiyon (dhvani/vyañjanā).

Verse 15

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

Kung ang isang kahulugan ay naihahatid ng salita sa pamamagitan ng hayag na diwa nito, at nagbubunga sa tagapakinig ng isang sinasadyang kahulugang kusang nauunawaan—doon, ang sinasadyang diwa ay nahahagip na tila may “pagbabawal” sa ninanais na literal na kahulugan; ang natatanging pagkakaibang ito’y nagmumula sa layon ng nagsasalita na magtukoy (ng tiyak na diwa).

Verse 16

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

Dito, tinatawag nila ang anyong ito na ā-kṣepa (pahiwatig na pagtutol o paghamon). Muli, ito’y tinatawag na stotra (himno ng papuri): yaong papuring iniuukol sa iba kaysa sa wastong paksa—sa isang bagay na nalaglag na sa saklaw ng kaugnay na adhikāra.

Verse 17

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

Kung ang nilalayong kahulugan ay hindi nahahagip mula sa hayagang sinabi, kundi nauunawaan sa pamamagitan ng pahayag na may kaparehong pangkalahatang diwa ngunit may tiyak na paglalarawan bilang panuring—ito’y ipinahayag ng mga pantas na samāsokti, sapagkat naghahatid ito ng kahulugan sa masinsing paglalagom.

Verse 18

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

Ang apahnuti (paglilihim o kunwaring pagtanggi) ay yaong kung saan, sa pamamagitan ng pagtanggi, may ibang kahulugang di-tuwirang ipinahihiwatig. Ang paryāyokta ay yaong ipinahahayag sa ibang paraan (isang alternatibong anyo ng pagsasabi). Kaya, ang katawagang “dhvani” ay umaangkop sa kahit isa man sa mga ito, sapagkat gumagana ang mga ito sa pamamagitan ng pahiwatig.