Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

Kaya nito, sa Agni Mahāpurāṇa, sa loob ng bahagi tungkol sa alankāra (poetika), nagtatapos ang kabanatang pinamagatang “Pagpapasya sa mga kilos ng katawan sa sayaw at kaugnay na sining,” ang ika-340 kabanata. Ngayon ay nagsisimula ang ika-341 kabanata: “Pagpapaliwanag tungkol sa Abhinaya at mga kaugnay na paksa.” Sinabi ni Agni: “Yaong sa pamamagitan nito ang mga kahulugan ay naihaharap nang tuwiran sa (mga manonood) ay kinikilala ng mga pantas bilang abhinaya (pagganap na dramatiko). Ito’y nagkakaroon ng apat na anyo, na nakasalig sa (1) sattva—panloob na damdamin, (2) vāc—pananalita, (3) aṅga—kilos ng katawan, at (4) āhārya—kasuotan/palamuti.”

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

Mula sa mga kalagayang gaya ng stambha (pagkatigagal/ pagkamanhid), inilalarawan ang sāttvika na pagpapahayag (di-sinasadyang bunga ng damdamin). Ang pagpapahayag na nagsisimula sa pananalita ay vācika (berbal); ang yaong sa katawan ay āṅgika (kilos); ang nagsisimula sa kasuotan at panlabas na ayos ay āhārya (kostumik); at ang mga gawain na nagsisimula sa isip (buddhi) ay ibinibilang din sa mga paraang ito ng pagganap.

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

Ngayon ay ipinapaliwanag ang wastong paglalapat ng rasa at iba pang sangkap—tunay ngang may pagsasaalang-alang sa layon o intensiyon (abhimāna). Sapagkat kung wala iyon, ang “kasarinlan” ng lahat ay magiging walang saysay lamang.

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

Ang rasang śṛṅgāra (damdaming pag-ibig/erotiko) ay itinuturing na may dalawang uri: sambhoga (pagsasama o pag-iisa) at vipralambha (pag-ibig sa paghihiwalay). At muli, ang bawat isa ay may dalawang anyo: pracchanna (nakatago) at prakāśa (hayagang ipinahahayag).

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

Ang anyo ng śṛṅgāra na tinatawag na vipralambha (pag-ibig sa paghihiwalay) ay apat: (1) pūrvānurāga—pagmamahal bago ang pagsasama, (2) pravāsa—paghihiwalay dahil sa pag-alis o pagliban, (3) māna—paghihiwalay na bunga ng nasaktang dangal, at (4) karuṇa-ātmaka—paghihiwalay na nababalot ng dalamhati.

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

Mula sa alinman sa mga nabanggit na saligan, ang ipinahihiwatig na kahulugan (vyañjanā)—na may katangiang magluwal ng nilalayong diwa—ay nahahayag sa apat na paraan, at hindi lumalampas sa naunang prinsipyong itinakda.

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

Mula sa sabayang pag-uugnay ng babae at lalaki, sumisibol sa kanila ang rati—ang nakalulugod na kaligayahang seksuwal. At sa gawang iyon, ang lahat ng kalagayan ay sāttvika: walang pamumutla ng kutis (siglang-buhay) at walang pagbagsak o pagkapagod.

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

Ang śṛṅgāra-rasa ay napalalago sa pamamagitan ng mga paksang dharma, artha, kāma, at mokṣa; at patuloy itong nahuhubog sa mga natatanging ālambana (mga taong/bagay na pinagsasaligan) at sa kani-kanilang tiyak na katangian.

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

Dapat malaman na ang Śṛṅgāra (rasang pag-ibig/masining na damdamin) ay may dalawang uri: (i) ipinahahayag sa pananalita at sa kasuutan/anyo sa tanghalan, at (ii) ipinahahayag sa kilos o gawa. At ang Hāsa (rasa ng pagtawa) ay sinasabing may apat na uri; yaong hindi nakikita ang ngipin ay tinatawag na “smita” (banayad na ngiti).

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

Kapag bahagyang nakikita lamang ang dulo ng ngipin, ito ay tinatawag na “hasita” (banayad na ngiti), at nagliliwanag ang mga mata. Kapag may kasamang tunog, ito ay “vihasita” (tawang may tinig); ngunit ang tawang pahilis o may panlilibak ay tinatawag na “jihmopahasita” (mapanuyang tawa sa gilid).

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

Ang pagtawang may tunog ay tinatawag na “pāpa-hāsita” (magaspang at maingay na tawa). Ang pagtawang walang tunog ay “ati-hāsita” (tahimik o labis na tawa). Kaya ang rasang tinatawag na Karuṇa (habag/kalungkutan) ay nauunawaang may tatlong uri.

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

Ang dalamhati (śoka) ay nalilikha mula sa paglabag o pananakit sa dharma, at lumilitaw rin mula sa sari-saring paggalaw ng isip (citta-vilāsa). Mula sa dalamhati, sinasabing sumisibol ang nananatiling kalagayan (sthayin-bhāva). Aling damdamin ang itinuring ng mga sinaunang guro bilang unang-ugat na nananatiling kalagayan?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

Sa pamamagitan ng kilos ng katawan, ng kasuutan at pagtatanghal sa tanghalan, at ng binibigkas na diyalogo, ang Raudra (rasang poot) ay may tatlong uri rin. Ang sanhi nitong lumilikha ay krodha (galit); ang mga palatandaang pangkatawan ay pagpapawis, pangingilabot o pagtayo ng balahibo (romāñca), at panginginig (vapathu).

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

Ang “bayani” ay may tatlong uri—bayani sa pagkakawanggawa, bayani sa dharma (katuwiran), at bayani sa digmaan; at ang kinikilalang sanhi na nagtatapos sa ganitong kabayanihan ay ang utsāha, ang masiglang tapang at matatag na pasya.

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

Ang rasang estetiko na sumisibol sa mga gawaing nakapanghihilakbot at partikular na sinasamahan ng damdaming vīra (kabayanihan) ay tinatawag na Bhayānaka-rasa; ang salik na lumilikha nito ay takot.

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

Ang Vībhatsa (pandidiri o pagkasuklam) ay itinuturing na may dalawang anyo: (1) udvejana at (2) kṣobhaṇa. Ang udvejana ay nagmumula sa nakapanghihilakbot na sigaw at iba pa; samantalang ang kṣobhaṇa ay nagmumula sa dugo at mga kahalintulad na kasuklam-suklam na bagay.

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

Kapag ang pagkasuklam (jagupsā) ang naging panimulang damdamin dito, ang bahaging sāttvika nito ay umurong; kaya ngayon ay ipahahayag ang mga simulain na nagpapaganda sa tula—ang mga palamuting pampanitikan (alaṅkāra).

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

At yaong may kakayahang pagandahin ang pananalita rito—sa pamamagitan ng vyutpatti (pag-uugat o derivasyon) at iba pa—ay inuuri kapwa ang śabda (salita) at artha (kahulugan) sa tatlong paraan.

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

Ipinahahayag ng mga pantas na tagasuri ng poetika (kāvyamīmāṃsakāḥ) na ito ang mga palamuti ng salita (śabdālaṅkāra): chāyā, mudrā, tathokti, at yukti, kasama ang gumphanā (masining na pag-uugnay at pag-aayos).

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

Ang vākovākya, anuprāsa, citra, at pati duṣkara—dapat unawain bilang siyam na palamuti ng mga salita (mga pigurang nakabatay sa tunog), sapagkat sila’y nakikilala dahil hindi sila naghahalo sa isa’t isa.

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

Sa ganitong paksa, ang “anino” (chāyā) ay ang panggagaya (anukṛti) sa pahayag ng iba; at ito’y may apat na uri—lumilitaw sa paggaya sa iisang pagbigkas, gaya ng makikita sa mga kasabihan ng karaniwang tao, ng mga mapanlikha, at ng mga bata.

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

Ang “ābhāṇaka-saying,” ibig sabihin ay lokokti (kasabihan o salawikain), ay may ganap na pangkalahatang bisa. Yaong “lilim” ng kasabihang sinusundan ng karaniwang pananalita, siya ring hinahangad ng mga pantas.

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

Ang talinong matalas at pinong-pino—sanay sa mga sining at may vaidakdhya (kulturang pino)—kapag iginuguhit at inuulit-anyo ang gayong pinong paraan ng pagpapahayag, ay itinuturing ng mga makata bilang chāyā, samakatuwid ang chekokti (matalinong pananalita).

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

Ang lahat ng uri ng pananalitang hindi pa nahahasa o hindi pa pino ay kinikilala bilang “arbha-kokti” (pananalita ng bata). Kaya ang makatang “anino” (chāyā) na tinatawag na arbha-kokti ay yaong gumagaya lamang sa gayong uri ng pananalita.

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

Kahit ang pananalitang magulo ang mga pantig at kahit may salitang di-magalang—kapag sa lasing nagmumula—ay nagkakamit ng gayong anyo. Ngunit ang pahayag na tinatawag na “mattokti” (pananalita ng lasing), kahit ginagaya lamang bilang aninong makata, ay maaari pa ring magmukhang lubhang kaakit-akit.

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

Ang paraang yaon na, sa pamamagitan ng isang natatanging layuning-kahulugan, ay nagbubunyag ng kapangyarihang magpahayag ng makata at naghahatid ng nilalayong diwa, ay tinatawag na “mudrā”. Sa aming pananaw, ang gayon ding katawagan ay tinutukoy rin bilang “śayyā”.

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

Tinatawag na “ukti” ang pahayag na kung saan kahit ang karaniwang diwa—na may matibay na katuwiran—sa paraang angkop sa pakikipag-ugnayan sa daigdig, ay nakabibihag sa puso ng mga mabubuti.

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

Itinuturo rito ang anim na uri ng pahayag: pag-uutos at pagbabawal; pagtatakda at di-pagtatakda; at gayundin ang pagpipilian at pagbubukod sa pamamagitan ng pahiwatig (parisaṅkhyā).

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

Para sa dalawang bagay na hindi tunay na magkakaugnay—ang ipinahihiwatig na kahulugan (vācya) at ang salitang nagpapahayag (vācaka)—ang ugnayang sadyang binubuo upang pagdugtungin sila ang tinatawag ng mga pantas na ‘yukti’ (makatwirang/interpretatibong pag-uugnay).

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

Ang isang śāstra (aral/teksto) ay may anim na sangkap sa balangkas: salita (pada), kahulugan ng salita (padārtha), pangungusap (vākya), kahulugan ng pangungusap (vākyārtha), paksa (viṣaya), bahaging pang-topiko (prakaraṇa), at pinalawak na paglalahad (prapañca).

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

Ang ‘gumphanā’ (paghahabi/pag-aayos ng komposisyon) ay disiplina ng pagsulat na tumutukoy sa sunud-sunod na paglalatag ng mga salita at kahulugan. Ito’y tatluhan ayon sa kaayusan: (i) batay sa pagtulad/pag-aayos ng mga salita (śabdānukāra), (ii) batay sa pagkakasunod ng mga kahulugan (arthānupūrva), at (iii) batay sa pagkakasunod ng kapwa salita at kahulugan.

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

Ang komposisyong binubuo ng pahayag at tugon-pahayag ay tinatawag na vākovākya (diyalogo), at ito’y may dalawang uri. Sa paghahati sa tuwirang pananalita (ṛju-ukti) at palihis/di-tuwirang pananalita (vakra-ukti), ang una ay likás at lantad na pagbigkas.

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

Ang anyong iyon ay may dalawang uri: (1) pūrvapraśnikā, ang ‘naunang pagtatanong’, at (2) praśnapūrvikā, ang ‘pinangungunahan ng tanong’. Ang vakrokti (pahilis na pagpapahayag) ay umuusbong sa pamamagitan ng bhaṅgī, ang pagliko ng paraan ng pananalita; at dahil sa gayong pagliko, ang kākū (mapahiwatig na himig/innuendo) ay nagiging dalawahan din.