Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, sa bahagi tungkol sa alaṅkāra (poetika), nagwakas ang ika-337 kabanata na pinamagatang “Paglalahad tungkol sa Nāṭaka (dula).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-338 kabanata, “Paglalahad ng mga rasa na nagsisimula sa Śṛṅgāra.” Wika ni Agni: “Ang Di-nasisira—ang Kataas-taasang Brahman—walang hanggan, di-isinilang, sumasaklaw sa lahat—na sinasabi sa Vedānta bilang ang Iisa: Kamalayan (caitanya), Liwanag, ang Panginoon.”

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

Ang kaligayahang-likas (ānanda) Niya ay likas na taglay; at kung minsan ay nahahayag. Ang paghahayag na iyon ang tinatawag na “rasa”—ang lasap na isinilang mula sa kamangha-manghang kislap ng kamalayan (caitanya).

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

Ang unang pagbabago ng Prakṛti/pangunahing simulain ay inaalala bilang “ahaṅkāra” (tagapaglikha ng ‘ako’). Mula rito sumisibol ang “abhimāna”, ang pag-aangkin at pagkakakilanlan sa sarili; at sa loob nito, nasasaklaw ang buong tatlong daigdig bilang nahayag na sansinukob.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

Ang rati (pag-ibig na mapusok), na sumisibol mula sa abhimāna (mapag-angking pagtingin sa sarili) at napapanday hanggang ganap na kasidhian, kapag sinasamahan ng karaniwang paglitaw ng mga panandaliang damdamin at iba pa, ay inaawit bilang Śṛṅgāra (Rasang Erotiko).

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

Ang mga sangay nito, ayon sa ninanais, ay marami—gaya ng iba pang anyo na nagsisimula sa Hāsya (katatawanan) at iba pa—bawat isa’y may sariling palatandaang naglalarawan, umuusbong mula sa tiyak na kalagayan gaya ng sariling estado ng isip, at nahahayag sa natatanging pagputok ng tinig.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

Mula sa sunod-sunod na daloy ng mga guṇa—nangunguna ang sattva—sumisilang ang mga kalagayang rasa na nakasalig sa Kataas-taasang Sarili. Mula sa rāga (pagnanasa) umuusbong ang Śṛṅgāra rasa; at mula sa taikṣṇya (talim o tindi) nalilikha ang Raudra rasa (poot).

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

Ang Vīra (kabayanihan) ay itinuturing na nagmumula sa avaṣṭambha (matatag na pagtitiwala sa sarili). Ang Bībhatsa (pandidiri) ay sinasabing nakaugat sa saṅkoca (pag-urong o pagkasuklam). Ang Hāsya (komiko) ay itinuturing na bunga ng Śṛṅgāra (erotiko). At ang Karuṇa (habag/kalungkutan) ay sumisibol mula sa Raudra (poot).

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

Mula sa rasang Vīra (kabayanihan) sumisibol ang Adbhuta (kamangha-mangha); mula sa Vībhatsa (nakaririmarim) sumisibol ang Bhayānaka (nakapangingilabot). At ang Śṛṅgāra (pag-ibig), Hāsya (katatawanan), Karuṇā (habag), Raudra (poot), Vīra (kabayanihan), at Bhayānaka (pangamba) ay itinuturing ding pangunahing mga rasa.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

Ayon sa likás na katangian, apat na rasa ang lalo nang kinikilala—yaong tinatawag na Vībhatsa (pandidiri), Adbhuta (paghanga), at Śānta (kapayapaan) (kasama ang isa pang ipinahihiwatig ng tradisyon). Kung paanong si Lakṣmī (karilagan) ay hindi nagniningning kung walang pagbibigay, gayon din ang pananalita/tula na walang rasa ay hindi sisikat—magiging maputla at walang lasa.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

Sa walang-hanggang daigdig ng panulaan, ang makata lamang ang tulad ni Prajāpati, ang tagapaglikha. Sapagkat kung paanong ang sansinukob ay nagiging kaaya-aya sa kanyang paningin, gayon din hinuhubog at binabago ang daigdig ng tula ayon doon.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

Kung ang makata ay may Śṛṅgāra (damdaming pag-ibig) sa tula, ang buong daigdig sa panulaan ay nagiging puspos ng rasa. Ngunit kung ang makatang iyon ay vītarāga (malaya sa pagnanasa), ang daigdig ng tula ay hayagang walang rasa—walang lasa at maputla.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

Walang rasa na walang bhāva (damdamin), at wala ring bhāva na hiwalay sa rasa. Ang mga bhāva ang nagpapasibol ng mga rasa sa pamamagitan ng mga ito, at ang mga rasa naman ay nahahayag at nararanasan sa pamamagitan ng mga bhāva—ganyan ang sinasabi.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

May walong matatag na damdamin (sthāyin), na nagsisimula sa rati (pag-ibig/ligaya). Ang mga panandaliang kalagayan (vyabhicārin) ay nagsisimula sa stambha (pagkatigagal/ pagkabigla). Kapag ang isip ay nasa mabuting pagkiling, ang karanasan ng kasiyahan ay kinikilalang rati (pag-ibig/tuwa).

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

Ang paglawak o pag-usbong ng isip na dulot ng harṣa (kagalakan) at mga katulad na sanhi ay tinatawag na hāsa (pagtawa). Ang pagkabalisa o pagkalito ng diwa na dulot ng pagtanaw sa kakaiba at iba pa ay tinatawag na bhaya (takot).

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

Ang jugupsā (pandidiri/ pagkasuklam) ay pag-ayaw sa mga bagay. Ang nindā (pagsisi o pagbatikos) ay ukol sa mga nagdadala ng kamalasan. Ang vismaya (paghanga o pagkamangha) ay sumisibol sa pagtanaw ng pambihirang kahulugan o bagay, at ito’y paglawak ng kamalayan.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

May walong kalagayan na nagsisimula sa stambha (pagkatigagal), na nagmumula sa mga guṇa—sattva, rajas, at tamas. Ang stambha ay pagharang sa pagkilos, na may kasamang mga salik gaya ng takot, pagkapit o pagnanasa (rāga), at iba pa.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

Ang sveda (pawis) ay “tubig” ng katawan, na nalilikha mula sa panloob na pagyanig na may kasamang pagod, rāga (pagnanasa/pagkapit), at iba pa. At mula sa harṣa (kagalakan) at mga katulad na damdamin, sumisibol ang sigla ng katawan—ang panloob na pag-angat ng pūlaka (pangingilabot o pagtayo ng balahibo).

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

Kinikilala nila na ang pananalitang nababara o nauutal ay nagmumula sa galak at mga kaugnay na damdamin; ang pagbabago ng tinig ay nagmumula sa takot at mga katulad na kalagayan; at ang pagkalito ng isip ay nagmumula sa dalamhati, pagkawala ng minamahal, at iba pang gaya nito.

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

Ang makabuluh na pag-uudyok—na may tanda ng nag-aalab na tindi at matalas na pagkamulat, na nananatili kahit sa gitna ng salungat o di-kanais-nais na kalagayan, at nakatuon sa pagtupad ng mga layunin ng buhay ng tao—ay tinatawag na utsāha (masiglang pagpapasya/pagsisikap).

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

Ang panginginig (vepathu) ay inilalarawan bilang paninigas o pangingilabot na parang kombulsiyon na nagmumula sa pagyanig ng isip. Ang pamumutla o pagbabago ng kulay, na isinilang mula sa panlulumo at mga katulad na kalagayan, ay pagbaligtad ng kutis—isang di-karaniwang pagbabago sa ningning ng katawan.

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

Ang kilalang salitang “aśru” (luha) ay ang tubig ng mga mata na nalilikha dahil sa dalamhati, galak, at mga katulad nito. Ang “pralaya” (pagkalusaw/pagkahimatay) ay ang paglubog o paghinto ng mga pandama, na dulot ng pag-aayuno at mga salik na kahawig nito.

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

Ang panlulupaypay ng isip na nagsisimula sa paglayo sa pagnanasa (vairāgya) at mga katulad nito ay tinatawag na nirveda (panghihina ng loob). At ang kalagayang tinatawag na sāda—na nagmumula sa pagdurusa ng isip at iba pang gaya nito—ay nahahayag bilang glāni, isang pangkalahatang panghihina ng katawan na lumalaganap sa buong katawan.

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

Ang hinala, ang pag-aakalang darating ang di-kanais-nais, at ang masamang paghuhula ng mga posibilidad—ito ang inggit (asūyā) at paninibugho (matsara). Ang pagkalasing (mada) ay pagkalito ng isip na nagmumula sa paggamit ng alak at mga katulad nito.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

Ang pagod (śrama) ay pagkapuyat at pagkaubos ng lakas ng katawan na umuusbong mula sa loob dahil sa labis na gawain; at ang katamaran (ālasyam) ay sinasabing pag-ayaw ng isip sa pagkilos—gaya ng mga gawaing kaugnay ng pag-ibig (śṛṅgāra) at iba pa.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

Kapag sumibol ang takot, pagkapit o pagnanasa (rāga) at mga katulad nito, may pagkalugmok (dainya); may pagguho ng katatagan (sattva); may paulit-ulit na pag-iisip sa bagay na ikinababahala; at may hindi pagtanaw sa dapat gawin at sa paraan upang gawin ito—ito ang tinatawag na pagkalito o kamangmangan (moha).

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

Ang alaala (smṛti) ay muling pagmuni o pagbalik-salamin ng bagay na naranasan na; at ang pag-unawa (mati) ay tiyak na pagdakma sa kahulugan na umaakay tungo sa kaalaman sa katotohanan (tattva-jñāna).

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

Ang saṅkoca (pag-urong o pag-urong-sarili) ay isang natatanging pagsikip ng isip na nagmumula sa hiya, pag-ibig, at mga katulad nito. Ang capalatā (pagkabalisa o pabagu-bago) ay kawalang-tatag, at ang harṣa (kagalakan) ay kasiyahan at pagliwanag ng isip.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

Ang pagkapasok na tila sinasapian, ang pagtutol na lumalaban, ang labis na pag-idlip, ang pagkasira ng sariling kakayahan, at—kapag kailangan ang pagkilos—ang pagkawala ng inisyatiba at pag-unawa: ito ang kalagayang tinatawag na ‘jaḍatā’ (pamamanhid o pagkatamlay ng isip).

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

Mula sa pag-abot ng ninanais ay lumilitaw ang pag-iipon (ng pakinabang); mula sa kasaganaan ay lumilitaw ang pag-angat ng katayuan; mula sa katatagan ay lumilitaw ang pagmamataas; mula sa pagmamataas ay lumilitaw ang paghamak sa iba at ang pag-aakalang nakahihigit ang sarili.

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

Ang panlulumo (viṣāda) ay lumilitaw kapag, dahil sa tadhana at iba pa, may hadlang sa ninanais na bagay. Ang balisang pananabik (autsukya) ay ang di-matatag na kalagayang dulot ng pagnanasa kapag hindi pa nakakamit ang minimithi.

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

Ang pamamanhid ng isip at mga pandama, apasmāra (epilepsiya), matigas na kawalang-kilos; takot sa digmaan dahil sa mga pagdurusa at iba pa; paulit-ulit na pagkasuklam; at nakalilitong pagkamangha ng isip—ito ang mga kalagayan/sintomas na binabanggit.

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

Ang galit na hindi napapawi, ang poot na di-matiis (amārṣa), biglang pagkamalay, at pag-angat ng kamalayan (panloob na pag-uga)—ito ang tinatawag na pagpapanggap o pagtatakip. At ang pagtatago ay nahihinuha mula sa mga kumpas at panlabas na anyo.

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

Mula sa galit ay sumisibol ang kabagsikan—malulupit na salita at mga hampas na parusa; dito nakikilala ng marurunong ang kalupitan. Mula rito rin dumarating ang paghihinuha at balisang labis na pag-iisip; at ang karamdaman ay lumilitaw bilang paggambala at pagdurusa ng isip at katawan.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

Ang pagkabaliw (unmāda) na nagsisimula sa walang patumanggang, walang pagpipigil na pagsasalita ay nagmumula kay Kāma (pagnanasa) at mga katulad nito; ngunit ang katahimikang sukdulan (śama) ay ang paglilinis sa dungis ng isip sa pamamagitan ng kaalaman sa katotohanan (tattva-jñāna) at mga kaugnay na disiplina.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

Sa tula at mga kaugnay na likha, dapat ngang gamitin ng mga makata ang bhāva at rasa; sapagkat sa gawang iyon, ang rati (pag-ibig) at iba pang kalagayang-damdamin ay inihahayag—doon, sa anumang paraan, sila’y naihahayag.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

Tinatawag na vibhāva sapagkat ito’y may dalawang uri—ālambana (salalayan o batayang salik) at uddīpana (salik na nagpapasigla). Ang pangkat ng mga damdaming nagsisimula sa rati (pag-ibig) ay sumisibol na may kaugnayan sa nararapat na pinanghahawakang batayan nito (tao o bagay na pinaglulugaran ng damdamin).

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

Ito ang tinatawag na ālambana-vibhāva (batayang salik), na nagmumula sa nāyaka (bayani) at mga katulad nito; at ang nāyaka ay inuuri bilang dhīrodātta, dhīroddhata, at gayundin dhīralalita.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

Kaya nga, ang nāyaka (bayani sa dula) ay inaalala sa tradisyon bilang mga uri: (1) dhīra-praśānta—matatag at payapa; (2) anukūla—kaaya-aya at madaling pakisamahan; (3) dakṣiṇa—magalang at may taktika; (4) śaṭha—mapanlinlang at tuso; at (5) dhṛṣṭa—matapang at mapangahas; ang mga uring ito’y itinatakda sa kaugalian ng dramaturhiya.

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

Sa damdaming pag-ibig (śṛṅgāra), may tatlo—ang pīṭhamarda, ang viṭa, at ang vidūṣaka—na nagsisilbing narma-sachiva, mga katuwang ng nāyaka sa mapaglarong biro, at bilang mga anunāyaka, mga kasamang nakabababa sa ranggo.

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

Ang mga uri ng tauhan sa tanghalan ay: pīṭhamarda (kasama/umaasa sa nāyaka), sambalaka (tagapagtustos ng mga kailangan), śrīmān (mayamang ginoo), ang viṭa na nagmula sa gayong anyong urbano, ang vidūṣaka (payaso), at ang vaihāsika (komikong buhong); gayundin, may walong uri ng nāyaka at nāyikā.

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

Inilalarawan ng mga Kauśika (mga awtoridad ng paaralang iyon) ang maraming paghahating-anyo—gaya ng ‘sariling asawa’ (svakīyā), ‘asawa ng iba’ (parakīyā), ‘babaeng muling nag-asawa’ (punarbhū), ‘karaniwang babae’ (sāmānyā), ‘hindi punarbhū’ (na punarbhū), at iba pa—na pinag-iiba sa sari-saring paraan.

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

Ang mga iyon ay tinatawag na uddīpana-vibhāva—mga salik na naitatag sa iba’t ibang saṃskāra (mga bakas ng impresyon at paghubog)—na, kaugnay ng ālambana-vibhāva (pangunahing sandigan), ay nagpapaliyab at nagpapalakas sa mga bhāva (damdamin).

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

Ang animnapu’t apat na sining ay may dalawang uri: yaong nagsisimula sa mga gawaing praktikal at kasanayan (karman), at yaong nagsisimula sa sining ng awit, musika, at pagtatanghal (gītikā at iba pa). Sa mga ito, ang “kuhaka” (panggagaway/ilusyon) ay inaalala ring, sa karamihan, para sa aliw at libangan.

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

Sa pamamagitan ng mga bhāva na nagising at pinadalisay, inihahayag ang ālambana-vibhāva—na umaabot sa isip, pananalita, talino, at katawan—sa sinadyang pagganap ng pag-alaala, pagtatakip, pag-ayaw, at pagsisikap.

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

Ang mismong pasimula (ng isang komposisyon) ay inaalala ng mga pantas bilang “anubhāva”—ang hayag na bunga; at dito rin ito’y nararanasan, tunay na sumisibol, at ipinaliliwanag ayon sa gayon.

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

Ang kalagayang nangingibabaw ang gawain ng isip ay tinatawag na “ārambha” ng isipan. Ito’y may dalawang uri—panlalaki at pambabae—at sa pagsasagawa ay kilala ngang ganito ang likas nito.

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

Kagandahan (śobhā), marikit na paglalaro o kilos (vilāsa), katamisan (mādhurya), katatagan (sthairya), kalaliman (gāmbhīrya), pino at marilag na anyo (lalita), pagkabukas-palad (audārya), at tejas—ningning at lakas—ang walong ito ang tinatawag na pauruṣa (mga kagalingang panlalaki/heroiko).

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

Ang pagsaway sa mababa, pakikipagpaligsahan sa mahusay, kabayanihan, at mga sanhi na nagsisimula sa kasanayan—kapag naroroon bilang mga hilig ng isip, nagiging palamuti ito sa pagpapahayag, gaya ng bahay na maayos na pinalamutian ay nagiging kaaya-aya.

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

Ang bhāva (damdaming naipapahayag), hāva (kilos na mapag-ibig), helā (mapaglarong pang-aakit), śobhā (kagandahan), kānti (ningning), dīpti (kaningningan), mādhurya (katamisan), śaurya (katapangan), prāgalbhya (matapang na pagtitiwala), at udāratā (kadakilaan) ang kinikilalang mga katangiang naglalarawan.

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

Para sa mga babae, ang katatagan at kabigatan (pagiging malalim) ay ipinahahayag dito na kabilang sa labindalawang vibhāva (mga salik na tumutukoy). Mula rito sumisibol ang bhāva (kalagayang damdamin); ang mapaglarong pagpapakita nito ay tinatawag na vilāsa, at ang mapang-akit na pagpapahayag ay tinatawag na hāva. Ang bhāva ay maaari ring bahagya lamang, at maaari ring magmula sa kagalakan.

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

Ang wastong pag-aayos (yukti) ng pananalita ay tinatawag na “vāgārambha” (pagsisimula ng pagsasalita), at ito’y may labindalawang uri. Kabilang dito ang: abhāṣaṇa (hindi pagsasalita), ālāpa (karaniwang usapan), pralāpa (magulong satsat), at bahu-vacana (maraming pagsasalita).

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

Ang “vilāpa” ay pananalitang nagpapahayag ng dalamhati; ang “anulāpa” ay paulit-ulit na pagbigkas; ang “saṃlāpa” ay diyalogong may pahayag at tugon; at ang “apalāpa” ay pagsasalitang iba ang sinasabi—ibig sabihin, salungat o umiiwas na pananalita.

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

Ang “Vārtā-prayāṇa” (salaysay ng pag-alis), “sandeśa” (mensahe), “nirdeśa” (tuwirang tagubilin), “pratipādana” (sistematikong paglalahad), “tattvadeśa” (pagtuturo ng tunay na prinsipyo), “atideśa” (pagtuturo sa pamamagitan ng pagpapalawig/paghahambing), “apadeśa” (pagsaway na nakabalatkayo bilang halimbawa o dahilan), at “anya-varṇana” (paglalarawan ng ibang bagay)—ito ang kinikilalang mga paraan ng paglalahad.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

Ang “upadeśa” (pagtuturo), “śikṣā-vāk” (pahayag na mapag-aral), “vyājokti” (di-tuwirang pananalita), at “vyapadeśaka” (pagtukoy sa pamamagitan ng palatandaan o pagtatalaga)—ang gawaing ito ng pananalita ay tinatanggap bilang paraan upang magbunga ng pag-unawa at magsimula ng wastong talino. Sinasabing tatlo ang mga uri nito: rīti (estilo), vṛtti (paraan ng pananalita/diksiyon), at pravṛtti (paglalapat ayon sa konteksto o larangan ng gamit).