Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, natapos ang kabanata tungkol sa “mga pangkat ng salitang maraming kahulugan” (nānārtha-vargāḥ)—ang ika-361 kabanata. Ngayon ay nagsisimula ang ika-362 kabanata, ang bahagi ng mga pangkat ng salita hinggil sa lupa, kagubatan, mga halamang-gamot, at iba pa. Sinabi ni Agni: “Ilalahad ko ang mga pangkat ng magkasingkahulugan para sa mga salitang gaya ng lupa, lungsod, bundok, gubat, mga halamang-gamot, leon, at iba pang uri ng salita. Ang ‘bhū’ (lupa) ay tinatawag ding Anantā, Kakṣamā, Dhātrī, Kṣmā, Āku, at gayundin Haritrī.”

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

Ang luwad ay tinatawag ding mṛn; ang mṛttikā ay tinatawag ding praśastā, mṛtsā, at mṛtsnā. Ang “daigdig” ay ipinahahayag sa mga kasingkahulugang trapīṣṭapa, loka, bhuvana, jagatī, at samā.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

Ang ‘ayana’, ‘vartman’, ‘mārga’, ‘adhvan’, ‘panthāna’, ‘padavī’, ‘sṛti’, ‘saraṇi’, ‘paddhati’, ‘padyā’, ‘vartani’, at ‘eka-padī’—lahat ng ito ay mga salitang nangangahulugang “daan/landas.”

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

Ang salitang «pūḥ» ay pambabae; tinatawag din itong «purī» o «nagarī». Ang isang pamayanan ay tinatawag na «pāṭṭana»; may isa pang tawag na «puṭabhedana». Ang luklukan ng pamamahalang panlokal ay «sthānīya», at ang isa pang uri ay «nigama»; ngunit ang bayang nagmumula o umaasa sa pangunahing lungsod (mūlanagara) ay tinatawag na «puram».

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

Ang isang bayang nakasandig ay tinatawag na «śākhānagara» (bayang-sanga). Ang «veśa» ay isang pook na tinitirhan ng mga kurtisan. Ang «āpaṇa» ay tindahan—pook na inuupuan upang makipagkalakalan; ang «vipaṇi» ay pamilihan; at ang «paṇyavīthikā» ay lansangan ng mga paninda (daang-bazaar).

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

Ang «rathyā» ay daang-karwahe; ang «pratolī» ay bahay-tarangkahan o arkong pasukan; ang «viśikhā» ay eskinita o daang-sangay. Ang «caya» ay bunton na pilapil; ang «vapra» ay mataas na tanggulang-lupa (rampart). Sa gamit na pambabae, ang «prākāra» (pader na pumapalibot) ay tinatawag ding «varaṇa» at «śāla»; at ang «prācīra» ay tumutukoy sa bakod-hangganan o panlabas na palibot sa dulo ng pamayanan.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

Ang «bhitti» ay pader. Ang «strī» ay tumutukoy sa babae. Ang «kuhya» ay nangangahulugan din ng palaka. Ang bagay na inilalagay sa loob ay tinatawag na «nastakīkasa». Ang tirahan ay «vāsa». Ang tuktok o rurok ay «kūṭa». Ang bulwagan ay «śālā» (tinatawag ding «sabhā»). At ito ay tinatawag na «sañjavana» (ibig sabihi’y salitang nagbibigay-buhay o muling nagpapasigla).

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

Para sa mga muni, ang tirahang may apat na bulwagan ay tinatawag na «catuḥśālā»; ang kubong-dahon ay «parṇaśālā» (tinatawag ding «oṭaja»). Sa pambabaeng anyo, ang dambanang katulad ng «caitya» ay «āyatana»; at ang «vājiśālā» ay «mandurā», ibig sabihin ay kuwadra ng mga kabayo.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

Ang harmya at mga katulad nito ay tirahan ng mayayaman; ang prāsāda ay palasyo o bahay na tulad-templo para sa mga hari at sa mga diyos. Ang strī ay balangkas ng pinto; ang dvāradvāra ay pasukan o bukana ng pinto; ang pratīhāra ay tagapagbantay ng pinto; at ang vitardi ay nakataas na plataporma o dambana (vedikā).

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

Ang kapotapālikā ay tumutukoy sa viṭaṅka; at ang salitang viṭaṅka ay ginagamit kapwa sa panlalaki at sa walang-kasarian (neuter). Ang kavāṭa ay nangangahulugang dahon o tabing ng pinto at kasingkahulugan ng avarantu. Ang niḥśreṇī ay tinatawag ding adhirohiṇī, ibig sabihin ay hagdan o paraan ng pag-akyat.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

Ang ‘sammārjanī’ ay tinatawag ding ‘śodhanī’, isang walis o kasangkapang panlinis. Ang ‘saṅkara’ ay gayundin ang ‘avakara’, ibig sabihi’y basura o dumi. Ang ‘adri, gotri, giri, grāvā’ ay tumutukoy sa bundok o bato; at ang ‘gahana, kānana, vana’ ay tumutukoy sa gubat na siksik.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

Ang ārāma ay isang upavana, samakatuwid ay isang kakahuyan o harding sadyang nilikha (itinanim at inayos). Ang ganitong upavana ay tinatawag na pramadavana, na angkop para sa loob ng palasyo, ang bahagi ng kababaihan.

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

Ang vīthī, āli, at āvalī ay mga tawag sa hanay o serye; at ang paṅkti, śreṇī, at lekhā ay mga tawag din sa mga guhit o linya (rājayaḥ). Ang nagbubunga ay tinatawag na vānaspatya; ang nagbubunga mula sa bulaklak ay vṛkṣa; at ang nagbubunga nang walang pamumulaklak ay vanaspati.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

Ang mga halamang-gamot na nagiging ganap sa paghinog ng bunga, ang mga halamang malalapad ang dahon, at ang mga punong bagong usbong—(ito’y minamasdan); gayundin ang tuod o haliging di matinag, ang nakapirming tulos/palatandaan, at ang mga halamang ganap na namumulaklak, sumisiklab ang pamumukadkad at lubos na nakabukas.

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

Ang Palāśa ay tinatawag din na Chādana, Parṇa, Idhma, Medha, Samit, Striyām, Bodhidruma, Caladala, Dadhittha, Grāhi, at Manmatha.

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

Para sa punong iyon, ang mga katawagang kasingkahulugan ay “Dadhiphala” at gayundin “Puṣpaphala”, “Danta”, at “Śaṭhā”. Para sa Udumbara (cluster fig), ang kasingkahulugan ay “Hemadugdha”; at para sa punong Kovidāra, ang kasingkahulugan ay “Dvipatraka”.

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

Saptaparṇa, Viśālatvak, Kṛtamāla, Suvarṇaka, Ārevata, Vyādhighāta, Sampāka, at Caturaṅgula—ito ang mga pangalang tumutukoy sa mga sangkap na panggamot.

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

Para sa jambīra (citron/limon), ang kasingkahulugan ay dantaśaṭha; para sa varuṇa, (ang kasingkahulugan ay) tiktaśāvaka; para sa putrāga, (ang mga kasingkahulugan ay) puruṣatuṅga, keśara, at devavallabha.

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

Sa pangkat na nagsisimula sa pārijāta/paribhadraka ay kabilang ang: punong neem, mandāra, pārijātaka, vañjula, citrakṛt; at naroon din ang dalawang uri na tinatawag na pītanaka at pītana.

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

Para sa punong āmrātaka at madhūka, ang mga pangalan ay: guḍapuṣpa at madhudruma. Para sa punong pīlu, ang mga kasingkahulugan ay: guḍaphala, sraṃsī, nādeyī, at ambuvetasa.

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

Ang ‘Śobhāñjana’ ay tinatawag ding Śigru, Tīkṣṇagandha, Kākṣīramocaka, at Rakta (Śigru). Kilala rin ito bilang Madhuśigru; at ang Ariṣṭa at Pheṇila ay mga kasingkahulugan nito.

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

Gālava, Śāvara, Lodhra, Tirīṭa, Tilva, at Mārjana; gayundin ang Śelu, Śleṣmātaka, Śīta, Uddāla, at Bahuvāraka—mga pangalang tumutukoy sa mga halamang-gamot/punong-gamot (ayon sa talaang panggamot).

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

Vaikaṅkata, Śruvā-vṛkṣa, Granthila, Vyāghrapāda, Tinduka, Sphūrjaka, Kāla, Nādeyī, at Bhūmi-jambuka—ito ang mga kinikilalang pangalan/pagtatalaga ng mga punong-gamot o halamang-gamot (ayon sa kabanatang ito).

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

Sa Agni Purana, ang “Pīluka” ay tinatawag ding “Kākatindu”. Ang “Pāṭalī” ay kilala rin bilang “Mokṣamuṣka”. Ang “Kramuka” ay tinatawag ding “Paṭṭikā”. At ang “Kaiṭarya” at “Kaṭphala” ay kilala rin bilang “Kumbhī”.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

Sa Agni Purana, ang “Vīravṛkṣa”, “Aruṣkara”, at “Agnimukhī” ay mga pangalan para sa “Bhallātakī”. Gayundin, para sa “Triṣu” ay may mga pangalang “Savarjaka”, “Āsana”, at “Jīva”; at para sa “Pītasāla” ay mayroon ding pangalang “Mālaka”.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

Sa Agni Purana, ganito ang tala ng mga punongkahoy: “Sarja” at “Aśvakarṇa”; “Vīrendra”; “Indradru”; “Kakubha”; “Arjuna”; “Iṅgudī”; “Tāpasataru” (punò ng mga asceta); “Mocā”; at pati “Śālmali”.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

Para sa “Karañjaka” (Karañja), ginagamit ang mga pangalang “Ciravilva”, “Naktamāla”, “Karaja”, at gayundin ang “Prakīrya”, “Pūtikaraja”, “Markaṭī”, at “Aṅgāravallarī” — mga katawagang magkasingkahulugan ang mga ito.

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

Ang mga kinikilalang pangalan para sa nakalistang sangkap na panggamot ay: “Rohī”; “Rohitaka”; “Plīhaśatru” (kaaway ng mga karamdaman sa pali); “Dāḍimapuṣpaka” (bulaklak ng granada); “Gāyatrī”; “Bālatanaya” (supling ni Bala); “Khadira”; at “Dantadhāvana” (ginagamit sa paglilinis ng ngipin).

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

Ang Arimeda ay tinatawag ding Viṭ-khadira. Ang Kadara ay isa pang pangalan ng puting khadira. Ang Pañcāṅgula, Vardhamāna, Cañcu, at Gandharva-hastaka ay mga karagdagang pangalan nito.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

Ang Piṇḍītaka ay tinatawag ding Maruvaka. Ang Pītadāru ay tinatawag ding Dāru, at tinatawag din na Devadāru. Ang Pūtikāṣṭha ay kilala bilang Śyāmā; at ang Śyāmā ay tinatawag ding Mahilāhvayā.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

Ang Latā, Govandanī, Gundā, Priyaṅgu, Phalinī, Phalī, Maṇḍūkaparṇī, Patrornanā, Naṭa, Kaṭvaṅga, at Ṭuṇṭukā—ito ang mga pangalang-halaman o kasingkahulugan sa konteksto ng materia medica.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

Ang Śyonāka, Śukanāsa, Arkṣa, Dīrghavṛnta, Kuṭannaṭa, Pītadru, Sarala, at gayundin ang Nicula, Ambuja, at Ijjala—ito ang mga kinikilalang pangalan ng mga punò/halamang-gamot.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

Ang Kākoḍumbarikā at Phalgu; Ariṣṭa; Picumardaka; Sarvatobhadra para sa Nimba (neem); at ang Śirīṣa ay tinatawag ding Kapītana.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

Ang Vakula ay sinasabing tinatawag ding Vaṅjula; at may iba pang mga pangalan gaya ng Picchilā, Aguru, Śiṃśapā, Jayā, Jayantī, Tarkārī, Kaṇikā, at Gaṇikārikā.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

Ang Āparṇā ay dapat maunawaang Agnimantha; ang Vatsaka ay tinatawag ding Girimallikā. Ang Kāla-skandha ay siya ring Tamāla; at ang Taṇḍulīya ay tinatawag ding Alpamāriṣa.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

Ang Sindhuvāra ay tinatawag ding Nirguṇḍī; at kilala rin bilang Āsphoṭā, Vanodbhavā, Gaṇikā, Yūthikā, Ambaṣṭhā, Saptalā, at Navamālikā.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

Ang Atimukta ay tinatawag ding Puṇḍraka; at kilala rin bilang Kumārī, Taraṇi, at Sahā. Sa pulang uri ito’y tinatawag na Kuruvaka, at sa dilaw na uri ito’y tinatawag na Kuruṇṭaka.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

Para sa dalawang (uri), ang asul ay tinatawag na Jhiṇṭī at kilala rin bilang Vāṇā; tinatawag din itong Bhiṇṭī at Sairīyaka. Sa pangkat na iyon, ang pulang uri ay Kuruvaka; at ang dilaw na uri, para sa dalawa, ay Sahacarī.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

Ang Dhustūra ay kilala rin sa mga pangalang Kitava, Dhūrta, Rucaka, Mātulaṅgaka, Samīraṇa, Maruvaka, Prasthapuṣpa, at Phaṇijjhaka.

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

Ang Kuṭheraka ay (tinatawag ding) Parṇāsa; ang Asphoṭa ay (tinatawag ding) Vasukārka; ang Śivamallī ay (tinatawag ding) Pāśupata; at ang Vṛndā ay tinatawag ding Vṛkṣādanī.

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

Ang Jīvantikā, Vṛkṣaruhā, Guḍūcī, Tantrikā (na tinatawag ding Amṛtā), Somavallī, Madhurṇī, at gayundin ang Mūrvā at Moraṭī—mga pangalan ito ng mga halamang-gamot at baging.

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

Ang Madhulikā, Madhuśreṇī, Gokarṇī, at pati Pīluparṇī; ang Pāṭhā, Ambaṣṭhā, Viddhakarṇī, Prācīnā, at Vanatiktikā—mga pangalan ito ng mga halamang-gamot.

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

Ang ‘Kaṭu’ at ‘Kaṭumbharā’; gayundin ang ‘Cakrāṅgī’, ‘Śakulādanī’, ‘Ātmaguptā’, ‘Prāvṛṣāyī’, ‘Kapikacchu’, at ‘Markaṭī’—mga kinikilalang pangalan/kasingkahulugan ito ng iisang halamang-gamot o gamot.

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

Ang Apāmārga—na tinatawag din na Śaikharika, Pratyakparṇī, Mayūraka, Phañjikā, Brāhmaṇī, Bhārgī, Dravantī, Śambarī, at Vṛṣā—ay inililista rito bilang mga kapangalan (sinonimo).

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

Mandūkaparṇī, Bhaṇḍīrī, Samaṅgā, Kālameṣikā, Rodanī, Kacchurā, Anantā, Samudrāntā, at Durālabhā—ito ang mga pangalan ng mga halamang-gamot.

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

Pṛśniparṇī, Pṛthakparṇī, Kalaśīr, Dhāvanirguhā, Nidigdhikā, Spṛśī, Vyāghrī, Kṣudrā, kasama ang Dusparśā—ito ang mga pinangalanang halamang-gamot.

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

Ang Avalguja ay tinatawag din na Somarājī, Suvallī, Somavallikā, Kālameṣī, Kṛṣṇaphalā, Vakucī, at Pūtiphalī.

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

Ang Kaṇoṣaṇā ay tinatawag ding Upakulyā. Ang Śreyasī ay isa pang pangalan ng Gajapippalī. Ang Cavī ay tinatawag na Cavikā. Ang Kākaciñcī ay tinatawag na Guñjā; at ang Guñjā ay kilala rin bilang Kṛṣṇalā.

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

Viśvā; Viṣā; Prativiṣā; ang ligaw na śṛṅgāṭa (water-chestnut) at gokṣura; Nārāyaṇī; Śatamūlī; Kāleyaka; at Haridrava—ito ang mga pinangalanang sangkap na panggamot, binanggit sa pagtalakay sa lason at mga panlunas (antidote).

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

Dārvī; Pacampacā; Dāru; Śuklā; Haimavatī; Vacā; Vacogragandhā; Ṣaḍgranthā; Golomī; at Śataparvikā—mga pangalan/uri ito ng mga halamang-gamot na nakatala sa talaan ng mga gamot (materia medica).

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

Ang Āsphotā ay tinatawag ding Girikarṇī. Ang Siṃhāsyā ay kilala bilang Vāsaka at Vṛṣa. Ang Miśī ay tinatawag ding Madhurikā at Chatrā; at gayundin, Kokilākṣī, Ikṣurā, at Akṣurā ay mga pangalan din nito.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

Ang Viḍaṅga ay tinatawag ding Astrī at Krimighna (tagapuksa ng mga bulate). Gayundin ang Vajradruma, Snuk, Snuḥī, at Sudhā; at ang Mṛdvīkā, Gostanī, Drākṣā, Valā, at Vāṭyālaka—mga kinikilalang magkasingkahulugang pangalan ng mga halaman.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

Ang “Kālā”, “masūravidalā”, at “tripuṭā” ay mga pangalan para sa trivṛt (pampurga na bindweed). Ang “Madhuka”, “klītaka”, “yaṣṭimadhukā”, at “madhuyaṣṭikā” ay mga pangalan para sa licorice (yaṣṭīmadhu).

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

Ang Vidārī ay kilala rin sa mga pangalang Kṣīraśuklā, Ikṣugandhā, at Kroṣṭrī; gayundin, ang Śārivā ay tinatawag ding Sitā, Gopī, Śyāmā, Anantā, at Utpala.

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

Ang Mocā, Rambhā, Kadalī, Bhaṇṭākī, Duṣpradharṣiṇī, Sthirā, Dhruvā, Sālaparṇī, at Śṛṅgī—ito ang mga pangalang magkasingkahulugan; at tinatawag din itong Vṛṣabha at Vṛṣa.

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

Ang Gāṅgerukī, Nāgabalā, Muṣalī, Tālamūlikā, Jyotsnī, Paṭolikā, Jālī, Ajaśṛṅgī, at Viṣāṇikā—mga ito ang mga pangalan ng mga halamang-gamot.

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

Kabilang din ang lāṅgalikī, agniśikhā, tāmbūlī, at nāgavallī; gayundin ang hareṇū, reṇukā, kauntī, hrīvera, at divya-nāgara—isang pangkat ng mga pinangalanang sangkap na panggamot at pang-amoy.

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

Ang ‘Kālānusārya’, ‘Vṛddhāśma’, ‘Puṣpa’, ‘Śīta’, at ‘Śivā’; gayundin ang ‘Śaileya’, ‘Tālaparṇī’, ‘Daityā’, ‘Gandhakuṭī’, at ‘Murā’—ay mga kinikilalang pangalan para sa mga sangkap na panggamot sa talaang pang-alkimiya at medisina.

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

Ang “Granthiparṇa” ay tinatawag ding “Śuka” at “Varhi”; ang “Valā” ay (tinatawag ding) “Tripuṭā” at “Truṭi”; at ang “Śivā” ay tinatawag ding “Tāmalakī”, gayundin “Hanuḥ” at “Haṭṭavilāsinī”.

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

Ang Kuta, Naṭa, Daśapura, Vāneya, Paripelava, Tapasvinī, Jaṭāmāṃsī, Pṛkkā, Devī, Latā, at Laśū—ito ang mga nakalistang sangkap/pangalan ng halamang-gamot.

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

Ang Śaṭhī (isang mabangong rhizome na panggamot) ay naaalala rin sa mga pangalang Karcuraka, Drāviḍaka, Gandhamūlī, Dṛkṣagandhā, Chagalāntrā, Vegī, at Vṛddhadāraka.

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

Ang Tuṇḍikerī, Raktaphalā, Vimbikā, at pati Pīluparṇī; gayundin ang Āṅgerī, Cukrikā, Ambaṣṭā, Svarṇakṣīrī, at Himāvatī—mga pangalang magkasingkahulugan ng mga halamang-gamot.

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

“(Ito’y tinatawag na) Sahasravedhī”; (tinatawag ding) Cukra; (tinatawag ding) Amlavetasa; at maging Śatavedhya. (Kilala rin ito bilang) Jīvantī, Jīvanī, at Jīvā; (gayundin) Bhūminimba; (at) Kirātaka.

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

(Ang halamang-gamot/kapakinabangang sangkap na ito) ay kilala rin sa mga pangalang Kūrcaśīrṣa, Madhukara, Candra, Kapivṛka, Dadrughna, Eḍagaja, Varṣābhū, at Śīthahāniṇī.

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

Ang Kunandatī, Nikumbhastrā, Yamānī (ajwain), Vārṣikā; gayundin ang Laśuna (bawang), Aṅgṛñcana, Ariṣṭa, Mahākanda, at Rasonaka (bawang) ay kabilang sa mga halamang-gamot na binanggit dito.

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

Ang Vārāhī ay tinatawag ding Vadarā at Gṛṣṭi. Ang Kākamācī ay kilala rin bilang Vāyasī. Ang Śatapuṣpā ay tinatawag ding Sita-chatrā at Ati-chatrā. Ang Madhurā ay kilala rin bilang Misī.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

Avākpuṣpī; Kāravī; Saraṇā—na tinatawag ding Prasāraṇī; Kaṭambharā; Bhadravalā; Karvūra; at Śaṭī—ito ang mga susunod na pangalan/tala.

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

Ang Paṭola (pointed gourd) ay tinatawag ding Kulaka at Tikta. Ang Kāravella (ampalaya) ay kilala rin bilang Kaṭillaka. Ang Kuṣmāṇḍaka (winter melon/ash gourd) ay tinatawag na Karkāru; at ang Irvāru at Karkaṭī ay mga anyong pambabae (mga pangalang gamit sa isang uri ng upo/baging).

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

Ang Ikṣvāku ay tinatawag ding Kaṭutumbī; ang Viśālā ay (kilala rin bilang) Indrā-vāruṇī. Ang Śūraṇa ay tinatawag na Arśa-ghna (“tagapagpuksa ng almoranas”) at tinatawag din na Kanda (“tubér”). Ang Mustaka ay (tinatawag ding) Kuruvindaka.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

Para sa vaṁśa (kawayan), ginagamit ang mga katawagang tvaksāra, karmāra, veṇu, maskara, at tejanāḥ. Para sa chatra (payong), ginagamit ang atichatra at chatrapālaghna. Para sa tṛṇa (damo), ginagamit ang mālā, tṛṇaka, at bhūstṛṇa.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

Ang ‘Tāla’ ay tinatawag ding Tṛṇarāja; (ang kaparehong bagay) ay tinatawag ding Ghoṇṭā; at kilala rin bilang Kramuka at Pugaka. Para sa tigre, may mga pangalang Śārdūla at Dvīpin; at para sa tigre (muli) ay mayroon ding Vyāghra, Haryakṣa, Keśarī, at Hari.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

Ang ‘Kola’ at ‘Pautrī’ ay mga pangalan para sa baboy-ramo. Ang ‘Koka’ at ‘Īhāmṛga’ ay tumutukoy sa lobo. Ang ‘Lūta’ at ‘Ūrṇanābha’ ay magkasingkahulugan (kapwa nangangahulugang “gagamba”); at ang ‘Tantuvāya’ ay isang pangalan para sa unggoy.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

Ang ‘Vṛścika’ ay tumutukoy sa alakdan; ang ‘śūkakīṭa’ ay isang uri ng insekto. Ang ‘Sāraṅga’ at ‘tokaka’ ay magkasingkahulugan. Ang ‘Kṛkavāku’ ay tinatawag ding ‘tāmracūḍa’; at ang ‘pika’ ay siya ring ‘kokila’ (ang kukuko).

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

Para sa “uwak,” ang mga kasingkahulugan ay karaṭa at ariṣṭa. Ang tagak (heron) ay tinatawag ding kahva. Ang ibong cakravāka ay tinatawag na koka at cakra; at ang kādamba (gansa/bibe) ay tinatawag na kalahaṃsaka.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

Ang ‘pataṅgikā’ at ‘puttikā’ ay mga pangalan ng “bubuyog”; gayundin ang ‘saraghā’ at ‘madhumakṣikā’. Sinasabi ring mga pangalan nito ang ‘sakuladantī’ at ‘nirdaṃṣṭrā’. Bukod pa rito, ang ‘dvirepha’, ‘puṣpaliṭ’, ‘bhṛṅga’, ‘ṣaṭpada’, ‘bhramara’, at ‘ālaya’ ay mga kasingkahulugan din ng “bubuyog”.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

Para sa “paboreal,” ang salita ay kekī; ang tuktok na palamuti nito ay śikhā; at ang huni nito ay kekā. Ang śakunti at śakuni ay mga salitang pambabae na nangangahulugang “ibon.” Ang pakṣati ay tumutukoy sa pakpak, at ang pakṣamūla sa ugat o pinakapundasyon ng pakpak. Ang caṅcu (tuka) at stoṭi (tuka/nguso) ay kapwa salitang pambabae.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

Ang gati, uḍḍina, at saṇḍīna ay mga katawagan para sa “ibon”; ang kulāya at nīḍa ay para sa “pugad.” Ang peśī at koṣa ay tumutukoy sa balot o supot (sheath). Ang aṇḍa ay nangangahulugang “itlog” (at maaari ring tumukoy sa bayag). Ang pṛthuka, śāvaka, at śiśu ay mga katawagan para sa “anak/munting supling.”

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

Ang pota, pāka, arbhaka, at ḍimbha ay nangangahulugang “bata/sanggol.” Ang sandoha, vyūha, at gaṇa ay “pagtitipon/pagkakalipon.” Ang stoma, ogha, nikara, at vrāta ay “maraming bunton/dagsa.” Ang nikuramba at kadambaka ay “kumpol.” Ang saṅghāta at sañcaya ay “pag-iipon.” Ang vṛnda ay “pangkat.” Ang puñja at rāśi ay “bunton,” at ang kūṭaka ay tumutukoy rin sa “bunton na nakasalansan.”