HomeVamana PuranaAdh. 22Shloka 48
Previous Verse
Next Verse

Vamana Purana — Kurukshetra & Prithudaka Tirtha, Shloka 48

Kurukshetra, Pṛthūdaka Tīrtha, and the Marriage of Saṃvaraṇa with Tapatī

तपत्युवाच ब्रह्मन् मया खेदमुपेत्य यो हि सहाप्सरोभिः परिचारिकाभिः दृष्टो ह्यरण्ये ऽमरगर्भतुल्यो नृपात्मजो लक्षणतो ऽभिजाने

tapatyuvāca brahman mayā khedamupetya yo hi sahāpsarobhiḥ paricārikābhiḥ dṛṣṭo hyaraṇye 'maragarbhatulyo nṛpātmajo lakṣaṇato 'bhijāne

ตปตีทูลว่า “ข้าแต่พราหมณ์ เมื่อข้าพเจ้าตกอยู่ในความทุกข์ ได้เห็นราชกุมารในป่าพร้อมด้วยอัปสราและนางกำนัล เขาประหนึ่งโอรสแห่งเทพ ข้าพเจ้าจำได้ด้วยลักษณะประจำกาย”

tapatīTapatī
tapatī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottapatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
brahmanO Brahmin (O sage)
brahman:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (सम्बोधन-रूप), सम्बोधन (Vocative), एकवचन
mayāby me / I
mayā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया, एकवचन
khedamdistress/sorrow
khedam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkheda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
upetyahaving undergone
upetya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootupa-√i (धातु) + क्त्वा
Formक्त्वान्त (gerund): ‘having reached/undergone’
yaḥwho
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (relative pronoun)
hiindeed/for
hi:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (particle): emphasis/causal ‘indeed/for’
sahatogether with
saha:
Sahārtha (सहार्थ)
TypeIndeclinable
Rootsaha (अव्यय)
Formअव्यय, सहार्थक (preposition-like): ‘together with’
apsarobhiḥwith apsarases
apsarobhiḥ:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootapsaras (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
paricārikābhiḥwith attendants
paricārikābhiḥ:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootparicārikā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
dṛṣṭaḥwas seen
dṛṣṭaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√dṛś (धातु) + kta
Formकृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि ‘was seen’
hiindeed
hi:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formअव्यय, निपात: emphasis ‘indeed’
araṇyein the forest
araṇye:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootaraṇya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
amara-garbha-tulyaḥequal to a divine child
amara-garbha-tulyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootamara (प्रातिपदिक) + garbha (प्रातिपदिक) + tulya (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (अमरगर्भस्य तुल्यः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘equal to a divine embryo/child’
nṛpa-ātmajaḥthe king’s son
nṛpa-ātmajaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnṛpa (प्रातिपदिक) + ātmaja (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
lakṣaṇataḥby (his) characteristics
lakṣaṇataḥ:
Hetu/Pramāṇa (हेतु/प्रमाण)
TypeIndeclinable
Rootlakṣaṇatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb): ‘from/by the marks’
abhijāneI recognize
abhijāne:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootabhi-√jñā (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन, आत्मनेपद
Tapatī speaking to a Brahmin/sage (likely Vasiṣṭha or another; not explicitly named in this verse)
Tapatī
Lakṣaṇa (recognition by marks)Distress and refugeDivine comparison (deva-tulya)

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

In Purāṇic narrative, rightful recognition is grounded in observable lakṣaṇas rather than mere desire or rumor—suggesting an ethic of verification and discernment even amid emotional distress.

Vamśānucarita: the verse advances a royal/heroic identification episode (recognition of a prince), typical of genealogical-hero narratives embedded within tīrtha or āśrama frames.

‘Amaragarbha-tulya’ elevates the prince as deva-sadṛśa, preparing the reader for a dharma-centric evaluation: outward signs mirror inner merit (puṇya/tejas).