Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

trailokyadahane prauḍhaṃ prāptaṃ haṃtuṃ divaukasaḥ | ata ūrdhvaṃ diśaḥ sarvā vyāptaṃ kṛtsnaṃ nabhastalam | grasituṃ sarvabhūtānāṃ kālakūṭaṃ samabhyayāt

พิษกาลากูฏะอันดุร้าย จนสามารถเผาผลาญไตรโลก ได้คืบหน้าเพื่อทำลายเหล่าเทวะผู้สถิตในสวรรค์ แล้วมันพุ่งสูงขึ้น แผ่ซ่านไปทุกทิศ เติมเต็มท้องฟ้าทั้งสิ้น ราวกับจะกลืนกินสรรพสัตว์ทั้งปวง

त्रैलोक्यदहनेin the burning of the three worlds
त्रैलोक्यदहने:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रैलोक्य (प्रातिपदिक) + दहन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘in the burning of the three worlds’
प्रौढम्mighty/intense
प्रौढम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रौढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifying कालकूटम् (or the impending act)
प्राप्तम्having reached
प्राप्तम्:
Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-√आप् (धातु) + क्त → प्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; past passive participle ‘having reached/arrived’
हन्तुम्to destroy
हन्तुम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeVerb
Root√हन् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), ‘to kill/destroy’
दिवौकसःthe gods
दिवौकसः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘dwellers in heaven’ (gods)
अतःtherefore/then
अतः:
Sambandha (Logical connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formहेतुवाचक/तस्मात्-अर्थक-अव्यय (therefore/from that)
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
Adhikarana (Direction/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formदिशावाचक-अव्यय (directional adverb)
दिशःthe directions
दिशः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; agreeing with दिशः
व्याप्तम्filled/pervaded
व्याप्तम्:
Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-√आप् (धातु) + क्त → व्याप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; past passive participle ‘pervaded/filled’ (agreeing with नभस्तलम्)
कृत्स्नम्entire
कृत्स्नम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत्स्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; agreeing with नभस्तलम्
नभस्तलम्the sky/firmament
नभस्तलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘surface/expanse of the sky’
ग्रसितुम्to devour
ग्रसितुम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), ‘to swallow/devour’
सर्वभूतानाम्of all beings
सर्वभूतानाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (√भू + क्त, कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; ‘of all beings’
कालकूटम्Kālakūṭa poison
कालकूटम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + कूट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; name of poison
समभ्ययात्came/approached
समभ्ययात्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + अभि + √या (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; ‘approached/came’

Lomaharṣaṇa (Sūta) narrating (deduced)

Tirtha: Kālākūṭa/halāhala episode (mythic)

Type: kshetra

Listener: Pilgrimage audience

Scene: A vast sky darkened by a rising, swirling poison cloud; devas in panic; the poison stretches across horizons as if to swallow beings; the world’s colors drain toward ash and indigo.

K
Kālākūṭa
D
Devas (Divaukasaḥ)
T
Trailokya (three worlds)

FAQs

Unchecked poison—born of imbalance—spreads to engulf all; only timely turning to divine protection and dharmic restraint averts ruin.

No specific tīrtha is named; the verse intensifies the crisis that Kedārakhaṇḍa resolves through Śiva’s supremacy.

No ritual is stated here; it describes the peril posed by Kālākūṭa.