Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

yatra naiva hariḥ svāmī tīrthe gehe'tha mānase | śāstre vā tadasatsarvaṃ hāṃsaṃ tīrthaṃ na vāyasam

ที่ใดไม่มีพระหริ ผู้เป็นเจ้า—ไม่ว่าในตีรถะ ในเรือน ในดวงใจ หรือแม้ในศาสตรา—ที่นั่นสิ้นความอุดม กลายเป็นหมัน ตีรถะพึงเป็นดุจหงส์ คือบริสุทธิ์และรู้จำแนก มิใช่ดุจกา

यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय—देशवाचक (relative adverb: where)
not
:
Pratishedha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय—निषेध
एवindeed; only
एव:
Sambandha (Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय—अवधारण (emphasis/only)
हरिःHari (Viṣṇu)
हरिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
स्वामीlord; master
स्वामी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्वामिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; 'हरिः' इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन्
तीर्थेin a tīrtha
तीर्थे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
गेहेin a house
गेहे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
अथand then; also
अथ:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय—अनन्तर/प्रसङ्ग (then/and also)
मानसेin the mind
मानसे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
शास्त्रेin scripture
शास्त्रे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootशास्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय—विकल्प (disjunctive: or)
तत्that
तत्:
Visheshana (Qualifier)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'सर्वम्' इत्यस्य विशेषण
असत्untrue; worthless
असत्:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअसत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'सर्वम्' इति विशेषण
सर्वम्all (of that)
सर्वम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
हांसम्swan-like; of a swan
हांसम्:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'तीर्थम्' इति विशेषण
तीर्थम्a tīrtha
तीर्थम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन
not
:
Pratishedha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय—निषेध
वायसम्crow-like; of a crow
वायसम्:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootवायस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'तीर्थम्' इति विशेषण

Nārada

Type: kshetra

Listener: Kauravya

Scene: Didactic tableau: Nārada explains four spheres—tīrtha, home shrine, meditating heart, and palm-leaf scripture—each illuminated by a subtle Hari aura; a swan sits by clear water while a crow lingers near refuse, symbolizing discernment.

H
Hari (Viṣṇu)

FAQs

Sacredness is defined by divine presence and inner purity; without Hari, external forms lose their living essence.

The verse teaches a universal criterion for tīrthas rather than naming one; it frames the ideal tīrtha as ‘haṃsa-like’ (pure).

An implicit prescription: establish and maintain Hari’s worship in tīrtha, home, and mind; cultivate purity and discernment (haṃsa-bhāva).