Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

dakṣiṇāyakrame sūryastathā śīghraṃ nivartate | ativegitayā kālaṃ vāyumārgabalāccaran

ครั้นในคราวทักษิณายนะ พระอาทิตย์ก็หันกลับโดยฉับพลัน แลเคลื่อนผ่านกาลด้วยความเร็วใหญ่ อาศัยแรงแห่งมรรคาแห่งลมเป็นกำลังหนุน

दक्षिणायक्रमेin the course of the southern solstice (dakṣiṇāyana)
दक्षिणायक्रमे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदक्षिणाय-क्रम (प्रातिपदिक; दक्षिणायन + क्रम)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (दक्षिणायनस्य क्रमः)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
तथाlikewise/thus
तथा:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb: 'thus/likewise')
शीघ्रम्quickly
शीघ्रम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशीघ्र (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावेन क्रियाविशेषणरूपेण नपुंसकलिङ्ग-एकवचन-प्रथमा/द्वितीया प्रयोगः (adverbial accusative: quickly)
निवर्ततेturns back/returns
निवर्तते:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) + नि (उपसर्ग)
Formलट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद
अतिवेगितयाby great speed/with extreme swiftness
अतिवेगितया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootअतिवेगिता (प्रातिपदिक; अति + वेगिता)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करणवाचक (instrumental of manner)
कालम्(in) time / for a duration
कालम्:
Kriya-visheshana (Duration/कालाधिकरण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कालपरिमाणवाचक (accusative of duration)
वायुमार्गबलात्from/owing to the force of the wind-path
वायुमार्गबलात्:
Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootवायु-मार्ग-बल (प्रातिपदिक; वायु + मार्ग + बल)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (वायोः मार्गः; तस्य बलम्)
चरन्moving/travelling
चरन्:
Karta (Agent as participle/कर्ता)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि

Lomaharṣaṇa Sūta (deduced; Māheśvarakhaṇḍa narration to sages)

Listener: Phālguna (Arjuna)

Scene: A cosmic tableau: Sūrya on a radiant chariot, the arc of dakṣiṇāyana shown as a swift turning; subtle streams representing ‘vāyu-mārga’ (wind-paths) pushing the solar course; personified Kāla as a wheel behind.

S
Sūrya
D
Dakṣiṇāyana
V
Vāyumārga

FAQs

Time can feel accelerated in phases; dharma urges alertness and disciplined living as seasons and duties shift swiftly.

No specific location is praised; the verse describes cosmic mechanics in puranic idiom.

None; it is explanatory rather than prescriptive.