Previous Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 95

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

gṛheśvarīṃ sadguṇabhūṣitāṃ śubhāṃ paṃgvaṃdhayogena patiṃ sametām | na lālayetpūrayennaiva kāmaṃ sa kiṃ pumānna pumānme matosti

หากบุรุษไม่ทะนุถนอม “คฤเหศวรี” แม่ศรีเรือนของตน—ผู้เป็นมงคล ประดับด้วยคุณธรรม—ซึ่งได้สามีมาแม้ด้วยเพียงเหตุบังเอิญดุจคนง่อยกับคนตาบอดมาพบกัน และยังไม่บำเรอให้สมปรารถนา แล้วเขาจะเป็น ‘บุรุษ’ อะไรเล่า? ในทัศนะของข้า เขามิใช่บุรุษเลย

गृहेश्वरीम्the mistress of the house
गृहेश्वरीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगृह-ईश्वरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (गृहस्य ईश्वरी)
सद्गुणभूषिताम्adorned with good qualities
सद्गुणभूषिताम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसत्-गुण-भूषित (कृदन्त; √भूष् (धातु) + क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण; तत्पुरुष-समास (सद्गुणैः भूषिता)
शुभाम्auspicious, good
शुभाम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
पङ्गु-अन्ध-योगेनby the union of the lame and the blind (mutual dependence)
पङ्गु-अन्ध-योगेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootपङ्गु-अन्ध-योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; द्वन्द्व-समास (पङ्गुश्च अन्धश्च) + योग; करणत्वे
पतिम्husband
पतिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
समेताम्accompanied (with him), united
समेताम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-इ (धातु) → समेत (कृदन्त; क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘समेता’ = सहिता/युक्ता
not
:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
लालयेत्should cherish/caress
लालयेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√लल्/लालय् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पूरयेत्should fulfill
पूरयेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√पॄ/पूरय् (धातु; causative)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative)
not
:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
एवindeed, at all
एव:
Sambandha (Particle/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
कामम्desire
कामम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
किम्what?
किम्:
Prashna (Interrogative/प्रश्न)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक-सर्वनाम
पुमान्a man
पुमान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
not
:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
पुमान्a man
पुमान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मेof me, my
मे:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
मतःconsidered
मतः:
Kriya-visheshana (Predicative/विधेय)
TypeAdjective
Rootमत (कृदन्त; √मन् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘मतः’ = considered/thought
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट् (present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

Vajrāṅga (contextual continuity from prior verse)

Scene: A didactic court-or-household scene: a virtuous wife adorned with simple auspicious ornaments stands dignified; the husband is shown introspective, receiving a moral rebuke; the imagery contrasts neglect vs. honoring.

V
Vajrāṅga
G
Gṛheśvarī (wife/household lady)

FAQs

Dharma in the household requires honoring a virtuous spouse and responsibly fulfilling legitimate needs; neglect is condemned.

No holy site is named; the verse focuses on gṛhastha-dharma rather than tīrtha-māhātmya.

None; it is an ethical declaration about marital duty.