Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

daśa dvādaśasaṃkhyā vā prāṇāyāmāḥ kṛtā yadi | niyamya mānasaṃ tena tadā taptaṃ mahattapaḥ

หากผู้ใดทำปราณายามะสิบครั้ง—หรือสิบสองครั้ง—แล้วด้วยสิ่งนั้นฝึกจิตให้อยู่ในวินัย ก็ชื่อว่าได้บำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่โดยแท้

daśaten
daśa:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdaśan (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्याशब्दः; प्रायः विशेषणरूपेण (indeclinable-like numeral), प्राणायामान् विशेषयति
dvādaśa-saṃkhyā(being) of the number twelve
dvādaśa-saṃkhyā:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvādaśa (प्रातिपदिक) + saṃkhyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘द्वादशसंख्या’ = द्वादश संख्या यस्य/या (twelve in number)
or
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपात (disjunctive particle: ‘or’)
prāṇāyāmāḥbreath-restraints (prāṇāyāmas)
prāṇāyāmāḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootprāṇāyāma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
kṛtāḥperformed
kṛtāḥ:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootkṛ (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘कृताः’ = done/performed
yadiif
yadi:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्यय (conditional particle: ‘if’)
niyamyahaving restrained
niyamya:
Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootni-√yam (धातु) + ल्यप् (कृत्)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘नियम्य’ = having restrained
mānasaṃthe mind
mānasaṃ:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootmānasa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
tenaby that / thereby
tena:
Karaṇa/Hetu (Instrument/Cause)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd), एकवचन; करण/हेतु-अर्थे (by/through that)
tadāthen
tadā:
Kāla (Time/काल)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb: ‘then’)
taptaṃundertaken / performed (as austerity)
taptaṃ:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Roottap (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘तप्तम्’ = heated/undertaken (as tapas)
mahat-tapaḥgreat austerity
mahat-tapaḥ:
Karta/Pradhāna (Subject/प्रधान)
TypeNoun
Rootmahat (प्रातिपदिक) + tapas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः—‘महच्च तत् तपः’

Unspecified (Dharmāraṇyakhaṇḍa narrative voice; instructional passage)

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Listener: nṛpa (king) implied by surrounding address in the passage

Scene: A forest hermitage at dawn: a sādhaka seated in padmāsana, spine erect, eyes half-closed, counting breaths on fingers; calm aura suggesting ‘mahattapas’ arising from mind-control.

FAQs

Breath-discipline that steadies the mind is itself counted as great tapas (austerity).

No single tīrtha is named in this verse; it teaches general dharma within the Dharmāraṇya context.

Perform prāṇāyāma in a set count—ten or twelve repetitions—to restrain the mind.