Avanti Kshetra Mahatmya
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
Adhyayas in Avanti Kshetra Mahatmya
71 chapters to explore.
Adhyaya 1
महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
อัธยายะ 1 เริ่มด้วยมงคลาจรณะและบทสรรเสริญแบบสโตตระสายไศวะ ยกย่องมหากาละว่าเป็นภาวะเทวะดั้งเดิมที่ปรากฏผ่านลิงคะ จากนั้นเกิดบทสนทนา: อุมาเทวีขอให้เล่าเรื่องตirthaสำคัญและสายน้ำศักดิ์สิทธิ์อย่างเป็นลำดับ พระอีศวรจึงกล่าวถึงคงคา ยมุนา นรมทา; กุรุเกษตร คยา ประภาส ไนมิษะ; เกดาระ ปุษกร กายาวโรหณะ แล้วทรงยก “มหากาลวนัม” ว่าเป็นกษेत्रอันเป็นมงคลสูงสุด มหากาลวนัมถูกพรรณนาว่าเป็นแดนศักดิ์สิทธิ์กว้างใหญ่ ทำลายมลทินหนักได้ ประทานภุกติ–มุกติ และยังคงให้ผลแม้ยามปรลัย อุมาจึงทูลถามต่อถึงตirthaและลิงคะเฉพาะในถิ่นนั้นโดยละเอียด เรื่องราวเปลี่ยนไปสู่ฉากถ่ายทอดธรรมระหว่างสันตกุมารกับวยาสะ วยาสะถามเหตุแห่งชื่อมหากาลวนัม เหตุที่เรียกว่า “ป่าลับ (คุหยะ)”, ปีฐะ, อูษระ และฌมศาน ตลอดจนผลแห่งการพำนัก การตายที่นั่น การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ และการให้ทาน สันตกุมารอธิบายด้วยเหตุปฐมเหตุ: บาปย่อมสิ้นไปที่นั่น; เป็นปีฐะเพราะเกี่ยวข้องกับหมู่มารดา (มาตฤ); ความตายที่นั่นตัดการเกิดใหม่; และสัญลักษณ์ป่าช้าถูกใจพระศิวะ ตอนท้ายจัดลำดับบุญแบบทวีคูณเทียบกับตirthaอื่น ยืนยันความยิ่งใหญ่ของมหากาลวนัม และประกาศว่าในมหากาลปุระมีคุณลักษณะห้าประการ—ป่า ปีฐะ กษेत्र อูษระ และฌมศาน—ปรากฏร่วมกันอย่างเอกลักษณ์.
Adhyaya 2
Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
สันตกุมาระเล่าว่า ในสภาวะดึกดำบรรพ์อันคล้ายคราวปรลัย มีเพียงมหากาลเท่านั้นที่ดำรงอยู่เป็นหลักอธิปไตยสูงสุด เพื่อการสร้างโลก ไข่จักรวาลสีทอง (หิรัณยครรภะ) จึงบังเกิดและแยกเป็นสองส่วน—เบื้องล่างเป็นแผ่นดิน เบื้องบนเป็นสวรรค์; ตรงกลางพรหมาปรากฏขึ้น มหากาล/ศิวะทรงมีบัญชาให้พรหมาดำเนินกิจแห่งการสร้างสรรค์ พรหมาทูลขอความรู้ ได้รับพระเวทพร้อมองค์ประกอบหกประการ แล้วบำเพ็ญตบะและสรรเสริญศิวะยืดยาวว่าเป็นผู้เหนือคุณทั้งสาม และเป็นฐานแห่งการเกิด ดำรง และดับของสรรพสิ่ง ศิวะทรงประทานพรพร้อมวางระเบียบธรรม: จากความปรารถนาในใจของพรหมาที่อยากมีโอรส จึงปรากฏนีลโลหิต (รุทระ) และทรงยืนยันฐานะของพรหมาในนาม “พรหมา” และ “ปิตามหะ” ด้วยเหตุผลทางเทววิทยาโดยเฉพาะ รูปลักษณ์ของรุทระถูกพรรณนาอย่างดุดัน และถูกส่งไปยังหิมาลัย ต่อมาพรหมาเกิดความทะนงในอำนาจการสร้าง; เหล่าเทวดาถูกกดดันด้วยรัศมีจากพักตร์ที่ห้าของพรหมา จึงไปพึ่งพระมหेशวร ศิวะทรงปรากฏเพื่อปราบความหยิ่งผยอง และทรงใช้นิ้วเล็บตัดเศียรที่ห้าของพรหมา ก่อให้เกิดคติ “กปาลิน” เหล่าเทวดาสรรเสริญศิวะว่าเป็นมหากาล กปาลิน และผู้ขจัดทุกข์ บทนี้จึงเชื่อมเรื่องกำเนิดจักรวาล บทสรรเสริญ และคำเตือนมิให้หลงอัตตา พร้อมอธิบายที่มาของพระนามและพระรูปของศิวะ
Adhyaya 3
Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
สันตกุมารเล่าว่า พรหมาผู้ถูกทมสปกคลุมและโกรธจัด ได้ให้กำเนิดสรรพชีวิตอันน่าเกรงขามจากเหงื่อของตน มีอาวุธและเกราะครบครัน แล้วส่งไปยังพระรุทระ; พระรุทระพิจารณาว่าไม่ควรฆ่าสิ่งนี้ และภายหน้าจะเป็นสหายของพระวิษณุ จึงเสด็จไปยังอาศรมของพระวิษณุ. ที่นั่นพระรุทระขอบิณฑบาตด้วยกะโหลกเป็นภาชนะ (กปาละ) อันลุกโพลง; พระวิษณุทรงเห็นความเหมาะสมของผู้รับ จึงถวายพระกรขวาให้. พระรุทระแทงด้วยตรีศูล แล้วจากพระโลหิตทิพย์บังเกิดแม่น้ำบริสุทธิ์ไหลเชี่ยว ชื่อว่า “ศิปฺรา” พร้อมกล่าวถึงขนาดและระยะเวลาการไหล. เมื่อกปาละเต็มแล้ว การกวนพระโลหิตยังก่อให้เกิดนักรบสวมมงกุฎ ผู้ได้รับนามว่า “นร”; พระรุทระประกาศว่า นรและนารายณะจักเลื่องลือร่วมกันในยุคหนึ่ง เพื่อพิทักษ์โลกและทำพระประสงค์แห่งเทพให้สำเร็จ. ต่อมามีศึกยืดเยื้อระหว่างผู้เกิดจากเหงื่อกับผู้เกิดจากโลหิต จบลงด้วยคำตัดสินของเหล่าเทพและการกำหนดที่ทางของทั้งสองในกาลภายหน้า. ท้ายบท พระวิษณุทรงแนะพรหมาเรื่องปรายนิจฉิตตะ—จัดตั้งไฟศักดิ์สิทธิ์สามกอง (อัคนิ-ตรัย) และบูชาต่อเนื่อง เพื่อชำระความผิดทางธรรมที่เกิดจากเจตนาล่วงเกิน.
Adhyaya 4
अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
บทนี้ดำเนินเป็นวาทะเทววิทยาแบบถาม–ตอบ วยาสะทูลถามว่า “นระ” ผู้เป็นนายธนูอันอัศจรรย์ ซึ่งกล่าวว่าอุบัติสัมพันธ์กับนัยแห่งกะปาละ (กะโหลก) และบทบาทเชิงช่าง/การกระทำของวิศวกรรมันนั้น เกี่ยวเนื่องกับรุทระ วิษณุ และพรหมาอย่างไร และเหตุใด “พระพักตร์ที่ห้า” ของพรหมาจึงเข้ามามีความสำคัญในเรื่องนี้ สันตกุมารตอบโดยเชื่อมคำถามทั้งหมดเข้ากับเรื่องกำเนิดจักรวาล: หลังตบะและการเปล่งวาจาเวท อัคนีอุบัติจากพระหฤทัย/พระมโนของพรหมา แล้วอัคนีก็พุ่งลงอย่างไร้การควบคุม พรหมาพยายามทำให้อัคนีตั้งมั่นและเกื้อกูลด้วยการถวายตนเป็นอาหุติในรูปยัญญะ ต่อมาพรหมาแบ่งและกำหนด “ไฟ” ที่แตกต่างกัน (สื่อด้วยสัญลักษณ์สระ a/i/u) ให้ทำหน้าที่และสถิตในที่ต่าง ๆ ของจักรวาล เช่น สุริยะ จันทรา พื้นพิภพ และรูปแห่งสมุทรอย่างวฑวามุข พร้อมทั้งสั่งสอนว่า saṃskṛtā vāc คือวาจาที่ขัดเกลาและมีวินัย เป็นหลักแห่งความบริสุทธิ์และการธำรงชีวิตของหมู่ทวิชะ จากนั้นเป็นลำดับสรรเสริญ พรหมาสรรเสริญเตชัสอันหลากรูปของอัคนี จนบังเกิดนิมิตเทวภาวะแห่งปรมัตถ์ผู้ทรงกำกับการสร้างและการค้ำจุน สุดท้ายเรื่องกลับสู่กรอบนระ–นารายณะ และมีผลश्रุติกล่าวว่า ผู้เข้าใจและสดับ “เตชัส-สรรค์” นี้ด้วยศรัทธาย่อมได้ความยกย่องทางจิตวิญญาณถึงพรหมสาโลกยะ อีกทั้งเป็นนัยแสดงมหิมาของปศุปติ (ศิวะ) ด้วย
Adhyaya 5
Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
บทนี้เริ่มด้วยบทสนทนา เมื่อฤษีวยาสะถามถึงผลหลังความขัดแย้งก่อนหน้า ว่าพระพรหม พระชนารทนะ (พระวิษณุ) และพระศังกรได้กระทำการชดใช้บาปหรือพิธีกรรมใดบ้าง สนะตกุมารตอบว่า พระพรหมกำลังประกอบอัคนิโหตระด้วยเชื้อเพลิงจากป่า และเพื่อเกื้อกูลสรรพสัตว์ ตบะของนร-นารายณ์ดำเนินอยู่ ณ พัทริยาศรม ต่อมาเรื่องราวย้ายไปยังพระศิวะผู้ทรงกะโหลก (กปาลปาณิ) เสด็จถึงกุศัสถลีและเข้าสู่ป่าอันเป็นมงคลยิ่ง มีการพรรณนาความงามของไม้ยืนต้น เถาวัลย์ ดอกไม้ นก ลม และรสแห่งฤดูกาล ราวกับทั้งป่ากำลังต้อนรับพระรุทระด้วยภักติ เมื่อพระองค์เสด็จมา ป่าก็ถวายดอกไม้ พระศิวะทรงรับแล้วประทานพรแก่เหล่าพฤกษา—คุ้มครองจากไฟ ลม น้ำ แดด ฟ้าผ่า และความหนาว ให้บานไม่รู้โรย คงความเยาว์ และมีคุณสมบัติให้สมปรารถนา ครั้นประทับอยู่ชั่วกาล พระศิวะทรงทิ้งกะโหลกลงสู่พื้น เกิดแรงสั่นสะเทือนใหญ่หลวงจนมหาสมุทร ภูผา พาหนะทิพย์ และไตรโลกสะท้านไหว เหล่าเทวะตระหนกไปทูลถามพระพรหมถึงเหตุ พระพรหมจึงเล่าเหตุแห่งการทรงกะโหลก—การตัดเศียรที่ห้า การขอบิณฑบาตจากพระนารายณ์ และการเสด็จเข้าสู่กุศัสถลี—แล้วนำเหล่าเทวะไปสู่พระรุทระเพื่อบูชาให้ทรงพอพระทัยและประทานพร
Adhyaya 6
महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
สันตกุมาระเล่าว่า เหล่าเทวะเข้าสู่ป่าที่พรั่งพร้อมด้วยดอกไม้เพื่อเสาะหามหาเทวะ แต่แม้ค้นหาอย่างยิ่งก็ไม่อาจได้ทัศนะของพระองค์ ต่อมาจึงมีการชี้แจงหลักธรรมว่า “ทิพยทัศนะ” ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติภายใน; การเข้าถึงพระศิวะอาศัยไตรวิธีคือ ศรัทธา (śraddhā) ญาณ (jñāna) และตบะ/โยคะ (tapas/yoga) พร้อมทั้งกล่าวถึงความต่างระหว่างการรับรู้แบบสกล (sakala—มีรูป) และนิษกล (niṣkala—ไร้รูป) พระพรหมแนะนำให้เทวะรับศैวทีกษาและบูชาอย่างต่อเนื่อง จัดเตรียมศैวยัชญะ แล้วเทวะได้รับการอภิเษก-ทีกษาและได้รับวัตรอันประเสริฐที่เรียกว่า มหาปาศุปตวรตะ (Mahāpāśupata-vrata) จากนั้นพระศิวะทรงปรากฏท่ามกลางหมู่คณะคณะ (gaṇa) อันน่าเกรงขามหลากรูป เทวะสรรเสริญด้วยพระนามและพระคุณนานาประการ พระองค์ทรงรับรองความเคร่งครัดของพวกเขา ประทานพร และทรงอธิบายการคุ้มครองด้วยการ “ขว้างกะปาละ” (kapāla—กะโหลก) ซึ่งเคยก่อความสั่นสะเทือนแก่จักรวาลเพื่อสยบภัยอสูร อีกทั้งทรงยกมหากาลวนะ (Mahākālavana) ว่าเป็นป่าศักดิ์สิทธิ์/ป่าชฺมศานอันลี้ลับเลื่องชื่อ และทรงวางกรอบจริยาวัตรของกะปาลวรตะ—การทาบัสมะและสวมรุทรाक्षะ ความสำรวม การหลีกเลี่ยงมิตรสหายที่เป็นโทษ และโทษหนักของการดูหมิ่นวัตร ปิดท้ายด้วยผลश्रุติรับรองอานิสงส์แก่ผู้สาธยายหรือสดับด้วยจิตตั้งมั่น.
Adhyaya 7
रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
บทนี้เปิดด้วยคำถามของฤษีวยาสะว่า ชายหญิงทุกวรรณะและอาศรมที่ประสงค์พำนักในมหากาลวณะเพื่อมุ่งสู่โลกของรุทระ ควรปฏิบัติตามวิธี (วิธิ) อย่างไร สนะตกุมารตอบโดยจำแนก “รุทระภักติ” เป็นสามชั้น: (1) ภักติทางใจ (มานสี) อาศัยธยานะและธารณา (2) ภักติทางกายและวินัย (กายิกี) คือการถือพรต อดอาหาร และสำรวมอินทรีย์ (3) ภักติแบบพิธีภายนอก (เลากิกี) ด้วยการถวายบูชา เครื่องหอม ประทีป เครื่องนุ่งห่ม ธง ดนตรี และการต้อนรับแขก อีกทั้งชี้ว่า กรรมตามพระเวท (ไวทิกี) เช่น อัคนิโหตระ พิธีทัรศะ‑ปูรณมาสะ การสวดมนต์ และการศึกษาสังหิตา เมื่อกระทำโดยตั้งรุทระเป็นเจตนารมณ์ ย่อมเป็นการบูชาที่สูงส่ง ต่อจากนั้นกล่าวถึงแนว ‘อาธยาตมิกี’ สองสายคือ สางขยะและโยคะ โดยสางขยะอธิบายลำดับตัตตวะ: ปฤกฤติ/ประธานเป็นสิ่งไร้สำนึก ปุรุษะเป็นผู้เสวยรู้ และรุทระเป็นหลักการผู้ขับเคลื่อนที่สูงกว่า ส่วนโยคะสอนการเพ่งมหากาลด้วยลักษณะเชิงรูปเคารพ เช่น ปัญจวักตระ ตรีโลจนะ เป็นต้น ท้ายบทแจกแจงผลหลังความตายของผู้พำนักในเขตศักดิ์สิทธิ์ตามอาศรม ตบะ และลักษณะการตายในมหากาลวณะ ตั้งแต่ว่าบางจำพวกผู้สละโลกย่อมถึงพรหมสายุชยะ/โมกษะ บางจำพวกได้เสวยสุขยาวนานในรุทรโลกพร้อมหมู่ผู้ติดตาม (คุหยะกะ) แล้วจึงเกิดใหม่พร้อมความมั่งคั่ง เกียรติยศ และภักติที่มั่นคงยิ่งขึ้น
Adhyaya 8
Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
บทนี้เป็นบันทึกสนทนาธรรม-พิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์ วยาสตั้งคำถามเรื่องความหลุดพ้นว่า หากการประพฤติอาจาระ ความสำรวม และตบะนำไปสู่รุทรโลก แล้วผู้ที่ขาดความสามารถดังกล่าว—สตรี มเลจฉะ ศูทร สัตว์ หรือผู้ไม่อาจบำเพ็ญตบะ—ซึ่งตายในมหากาลวัน จะได้คติอย่างไร? สนะตกุมารอธิบาย “ธรรมตามสถานที่” ว่า การตายด้วยกาลภายในเขตมหากาลก็ยังให้ผลถึงรุทรโลกได้ ร่างแปรเป็นทิพย์และได้เสวยสุขใกล้ชิดพระศิวะ จากนั้นคำสอนถูกผูกเข้ากับภูมิศักดิ์สิทธิ์ท้องถิ่น เรื่องความขัดแย้งระหว่างศิวะ–คาวรีก่อให้เกิดการปรากฏของกาลกเลศวร และการสถาปนากลหะนาศนะ-กุณฑะ ซึ่งกล่าวว่าสรงน้ำ บูชา และอดอาหารยามค่ำคืน ณ ที่นั้นให้บุญใหญ่และเกื้อกูลวงศ์ตระกูลอย่างกว้างขวาง อีกส่วนหนึ่งกล่าวถึงปฤษฐมาตฤ (มารดาผู้พิทักษ์) และมณิกรรณิกาในฐานะจุดคุ้มครองและชำระบาป ให้พ้นบาปและปลอดภัยจากโจร ภูตผี และเคราะห์ดาว เรื่องราวหันไปสู่กำเนิดอัปสรา: ตบะของนร-นารายณ์ ความพยายามของอินทราในการขัดขวาง และการสร้างอุรวศี ความอาลัยของปุรูรวาสนำเขาสู่มหากาลวัน ที่นารทสอนวรตและการถวายทานแบบ “ชั่งน้ำหนัก” (งา เกลือ น้ำตาล กูด/น้ำตาลอ้อย น้ำผึ้ง) แด่พระปารวตีเพื่อความงาม ความมั่งคั่ง และความมั่นคงแห่งชีวิตคู่ ตอนท้ายเอ่ยถึงตีรถะอื่น เช่น มาหิษะ-กุณฑะ พร้อมสรรเสริญอานุภาพป้องกันภัยจากเปรต รากษส และปิศาจ
Adhyaya 9
महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
วยาสะทูลถามถึงกำเนิดภัยร้ายในรูปมหิษะ (ควาย), การปรากฏของเหล่าแม่พระ (มาตฤ), และการที่ฤทธิ์ของรุทระดำเนินอยู่ในเขตศักดิ์สิทธิ์ (กฺเษตร) อย่างไร สนะตกุมารเล่าว่า มหาเทวะทรงถือเศษกะโหลก (กปาล-ขัณฑะ) อันสว่างไสวด้วยพรหมเตชัส แล้วทรงตั้งไว้ด้วยลีลาในแดนอวันตีต่อหน้าคณะคณะ (คณะ/คณา) ครั้นนั้นบังเกิดเสียงกึกก้องน่าสะพรึง เรียกอสูรหาลาหละ ผู้เบียดเบียนเทวะ มีกำลังด้วยพร และแปลงเป็นรูปควาย พร้อมกองทัพมหาศาลให้มาปรากฏ พระศิวะทรงมีบัญชาให้คณะคณะสกัดศัตรู เหล่าคณะร่วมแรงประหัตประหารด้วยอาวุธเป็นระลอกจนล้มอสูรลง เมื่ออสูรพินาศ พระศิวะตรัสชี้ว่า ความทะนงตนเป็นเหตุแห่งความพินาศ จากกปาลที่ตั้งไว้นั้น ปรากฏเหล่า “กปาลมาตฤ” อันดุดันและรุ่งเรือง พากันรีบมาถึง กินดายตยะนั้น และทำให้สถานที่-วัตถุเป็นที่รู้จักในนาม “มหากปาล” ต่อจากนั้นกล่าวถึงการอุบัติและเกียรติคุณของสระพระศิวะ (ศิวตฑากะ) หรือทะเลสาบเราเทฺร (รौद्र) อันสรรเสริญว่าเป็นที่ชำระบาปเสมอการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในมหายัญ บทจบด้วยธรรมแห่งการจาริกและผลบุญ: การเสด็จมาของพรหมา ชื่อเสียงว่าเป็น ‘บันได’ สู่สวรรค์ ผู้สิ้นชีวิตที่นั่นได้ถึงรุทรโลก และผู้ฟังด้วยจิตแน่วแน่ย่อมได้ผลอันประเสริฐ
Adhyaya 10
कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
สันตกุมาระกล่าวถึงมหาตมะของตีรถะอันเลื่องลือในไตรโลกซึ่งเกี่ยวเนื่องกับมหาเทวะ คือกุฏุมพิเกศวรผู้เป็นสวะยัมภู (ปรากฏด้วยตนเอง) การได้เฝ้าดาร์ศนะในเทวสถานพร้อมพิธีประกอบต่าง ๆ เป็นเครื่องชำระให้บริสุทธิ์; ผู้ใดชำระตนแล้วทำศราทธะตามแบบแผนและได้ดาร์ศนะองค์เทพ ย่อมพ้นบาปที่สั่งสมมาถึงเจ็ดชาติ. ต่อมาระบุว่าการถวายทานอาหาร ณ ริมฝั่งตีรถะ เช่น ผักและหัวเผือกหัวมัน เป็นกุศลใหญ่ นำไปสู่ ‘ภาวะสูงสุด’ มีข้อกำหนดวรตตามกาล: อดอาหารหนึ่งวันในปौษะ ศุกละ ประติปทา หรืออัษฏมี ได้บุญเสมออัศวเมธ; ดาร์ศนะในวันเพ็ญอาศวินี ด้วยภักติต่อปัฏฏพันธะของมหาเทวะ (สายผูก/พวงมาลัยศักดิ์สิทธิ์) เชื่อมโยงกับการไปสวรรค์. ในไจตร ศุกละ ปัญจมี ให้ถืออุโบสถ ถวายของหอม (การบูร หญ้าฝรั่น มัสก์ จันทน์) และข้าวน้ำนมเนยใส (ฆฤตปายสะ) พร้อมเลี้ยงพราหมณ์คู่หนึ่ง ผลคือได้ถึงรุทรโลกเป็นเวลายาวนานตามกาลจักรวาล.
Adhyaya 11
विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
บทนี้เริ่มด้วยการประกาศมหิมาของ “วิทยาธรตีรถะ” ว่า ผู้ใดอาบน้ำที่นั่นด้วยความบริสุทธิ์กายใจ ย่อมได้ผลเป็น “เจ้าแห่งเหล่าวิทยาธร” วยาสะจึงทูลถามสันัตกุมารถึงกำเนิดของตีรถะนี้ภายในเขตศักดิ์สิทธิ์นั้น สันัตกุมารเล่าเหตุปฐมกาลว่า ผู้นำวิทยาธรผู้ประดับพวงมาลัยปาริชาตอันงดงามได้ไปยังวิมานของพระอินทร์ ครั้นถึงคราวเมนกานางอัปสรฟ้อนรำ เขากลับมอบพวงมาลัยให้นาง พระอินทร์ทรงกริ้ว เห็นว่าเป็นการรบกวนและไม่สมควรจนทำให้การแสดงสะดุด จึงสาปให้วิทยาธรตกลงสู่โลกมนุษย์ วิทยาธรขอพระกรุณา พระอินทร์จึงชี้ทางไปยังอวันตี ระบุถ้ำที่เกี่ยวเนื่องกับคงคา และบอกว่าเหนือถ้ำนั้นมีตีรถะอันประเสริฐที่เลื่องลือในสามโลกชื่อ “วิทยาธร” วิทยาธรทำตามพระบัญชา เดินทางถึงอวันตีแล้วอาบน้ำในตีรถะอันรื่นรมย์นั้น ด้วยอานุภาพของตีรถะจึงได้คืนสู่ฐานะทิพย์เดิม ตอนท้ายกล่าวผลบุญว่า การบูชาด้วยดอกไม้และจันทน์หอม ณ ที่นั้น ให้ความสุขสมบูรณ์ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นหนทางแห่งการฟื้นคืน เกื้อกูลบุญกุศล และภักติที่ตั้งอยู่ในธรรม
Adhyaya 12
Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
สันตกุมาระพรรณนาสถานศักดิ์สิทธิ์อันประเสริฐชื่อว่า “มารฺกเฏศวร” ซึ่งมีทีรถะเลื่องชื่อว่าเป็น “สรวกามประทายก” คือประทานความปรารถนาทั้งปวง ผลश्रุติกล่าวว่า ผู้ไปอาบน้ำในทีรถะแห่งนั้นย่อมได้บุญเสมอด้วยผลแห่งการถวายโคหนึ่งร้อยตัว. ต่อจากนั้นกล่าวถึงพิธีสงบเคราะห์เชิงเยียวยาเพื่อระงับอาการ “วิสโผฏะ” อันเป็นผื่นพุพอง/โรคปะทุ และเพื่อสวัสดิมงคลแก่เด็ก ๆ คือให้ตวงถั่วเลนทิลมสูระแล้วตำ ณ ที่นั้น โดยถือว่าเกิดผลด้วยอานุภาพความเย็นของพระแม่ศีตลา. การได้เฝ้าดู (ทัรศนะ) พระแม่ศีตลา ผู้ทรงเป็น “ทุริตาปหา” คือผู้ขจัดบาปเคราะห์ ย่อมทำให้ผู้ศรัทธาไม่ถูกประทับด้วยความผิด ความยากจน ความหวาดกลัวโรคภัย หรือความรบกวนจากเคราะห์ดาว (ครหะ). บทนี้จึงประสานกรรมพิธีตามสถานที่ เทววิทยาแห่งการคุ้มครอง และผลश्रุติอันย่อที่เน้นสุขภาวะและความมั่นคงในชีวิต.
Adhyaya 13
Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
บทที่ 13 สนะตกุมารแสดงโอวาทแก่ฤษีวยาสะถึงพิธีกรรมและความศักดิ์สิทธิ์อันนำสู่ความหลุดพ้นของ “สวรรค์ทวาร” ตีรถะ (ประตูสวรรค์) ในอวันตีกษेत्रะ โดยกล่าวลำดับการปฏิบัติว่า ให้สรงน้ำที่สวรรค์ทวาร แล้วเข้าถวายทัศนะ (darśana) แด่ไภรวะ จากนั้นประกอบศราทธะ (śrāddha) ณ ที่นั้นด้วยศรัทธาเพื่อบรรพชน (Pitṛ) พิธีนี้เกื้อกูลทั้งผู้ปฏิบัติและบรรพชน และชี้ทางสู่ที่พำนักสูงสุดของรุทระ ยังระบุถึงการประทับของเทวีว่า อัมพิกายืนอยู่เบื้องหน้าไภรวะ การได้ทัศนะของพระนางทำให้ชายหญิงพ้นจากบาปทั้งปวง ต่อมามีข้อกำหนดเฉพาะในวันมหานวมี ให้ถวายพลี (bali) แด่พระแม่ พร้อมเครื่องสักการะ เช่น เครื่องแทนการบูชายัญสัตว์ ควาย สุรา เนื้อ และพวงใบบิลวะอันเป็นมงคล ซึ่งผลานุศาสน์กล่าวว่าให้ “สิทธิทั้งปวง” ตอนท้ายย้ำว่า ผู้ศรัทธาที่สรงน้ำและบูชาพระมหेशวร ณ สถานที่นี้ ย่อมผ่านสวรรค์ทวารไปถึงที่สถิตของรุทระ.
Adhyaya 14
राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
บทนี้กล่าวถึงมหาตมะของศาสนสถานฝ่ายไศวะใกล้ราชาสถาละ โดยเล่าว่าใกล้ที่ประทับของพระศิวะมี “มหาสมุทร” สี่ประการปรากฏร่วมกันในภาวะส่วนหนึ่ง (กะลา) คือ สมุทรเกลือ (กษาระ), สมุทรน้ำนม (กษีระ), สมุทรนมเปรี้ยว/โยเกิร์ต (ทธี) และสมุทรน้ำอ้อย (อิกษุรสะ) วยาสะจึงถามว่าเหตุใดสมุทรซึ่งปกติอยู่ตามขอบเขตจักรวาลจึงมารวม ณ ที่เดียวได้ สนะตฺกุมาระจึงอธิบายด้วยตำนานเหตุปัจจัย พระเจ้าสุทยุมน์และพระมเหสีสุทรรศนาใคร่ได้โอรส จึงไปขอคำแนะนำจากฤๅษีทาลภยะ ฤๅษีสอนให้สรงในนทีศักดิ์สิทธิ์ “ประทานบุตร” และบูชาพระศังกร เมื่อพระราชาบำเพ็ญอาราธนาพระศิวะจนทรงพอพระทัย พระศิวะมีพระบัญชาให้เสด็จไปยังอวันตี/กุศสถลี และทรงรับรองว่าโดยพระบัญชานั้น สมุทรทั้งสี่จะมาสถิตอยู่ที่นั่นจนสิ้นกัลป์ และการสรงน้ำจะให้ผลเป็นโอรสผู้มีลักษณะมงคล ต่อจากนั้นระบุระเบียบยาตราอย่างเป็นขั้นตอน: สรงน้ำในสมุทรทั้งสี่ตามลำดับ ทำศราทธะอุทิศบรรพชน บูชาพระศิวะผู้เป็นปารวตีปติ และถวายทานตามกำหนด เช่น เกลือ น้ำนม ข้าวกับนมเปรี้ยว น้ำตาลอ้อย/น้ำตาลแดง ภาชนะทองแดง ทองคำ ธัญญาหาร ผ้า อรฺฆยะ และมอบโคให้น้ำนม ผลานุศาสน์ลงท้ายด้วยความมั่งคั่ง บุตรหลานเป็นที่ชื่นใจ บุญสวรรค์ยืนนาน และในที่สุดถึงโมกษะ
Adhyaya 15
शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
บทนี้เป็นคำสอนเชิงเทววิทยาที่สันตกุมารกล่าวแก่ฤๅษีวยาส ว่าด้วยธรรมแห่งการไปสู่ทีรถะ. เริ่มด้วยการกล่าวถึงมหาทีรถะชื่อ “ศังกรวาปิกา” โดยเล่าที่มาอันศักดิ์สิทธิ์ว่า น้ำซึ่งพระศิวะทรงใช้ชำระกะโหลก (กปาล-กษาลนะ) ถูกสาดลง ณ ที่ใด ก็กลายเป็นบ่อ/สระ (วาปิ) ทำให้สถานที่นั้นบริสุทธิ์และได้ชื่อนี้. ต่อมาบัญญัติพิธีในวันอรกาษฏมี—ให้สรงสนานในวาปิให้ครอบคลุมทุกทิศและบริเวณกลาง แล้วประกอบทานอย่างมีวินัย ได้แก่ หวิษยานนะ อาหาร และผัก-ราก-หัวต่าง ๆ แก่พราหมณ์ แสดงให้เห็นว่าการจาริกเป็นการเกื้อกูลและแบ่งปันอย่างชอบธรรม. ตอนผลश्रุติกล่าวถึงผลบุญว่า ผู้สาธยายหรือเผยแพร่มหาตมยะนี้ย่อมได้ความผาสุกทั้งในโลกนี้และโลกหน้า พร้อมความมั่งคั่งและเกียรติยศ. จากนั้นเรื่องราวเปลี่ยนไป: พระศิวะ (ปิณากี, วฤษภธวชะ) สรรเสริญพระสุริยะ; พระสุริยะทรงประทานพร. พระศิวะทรงขอให้พระสุริยะประทับ ณ ที่นั้น “ด้วยส่วนหนึ่ง” (อังศะ) เพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ผู้มีร่างกาย จึงเกิดการสถาปนาและตั้งนามทีรถะ “ศังกราทิตย์ยะ” โดยมีเหล่าเทพ ไทตยะ คนธรรพ์ และกินนรเป็นสักขีพยานและบูชาทั้งพระศังกรและพระอาทิตย์. บทท้ายยืนยันว่า การได้ทัศนะศังกราทิตย์ยะให้บุญยิ่งกว่ายัญและทานทั้งปวง และคุ้มครองจากโรคภัย ความยากจน ความโศก และความพลัดพราก.
Adhyaya 16
Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
สันตกุมารสอนพระวยาสถึง “ตirtha อันประเสริฐยิ่ง” คือคันธวตี-ตีรถะ. ในเหตุการณ์ฝ่ายไศวะ พระมหेशวรทรงอุ้มน้ำไว้ในกะโหลกเพื่อกปาล-กษาลนะ (ชำระกะโหลก); ครั้นทรงล้างและโปรยน้ำลงสู่พื้นดิน ก็ปรากฏตีรถะอันหาที่เปรียบมิได้เป็นแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์คันธวตี อันเลื่องลือในสามโลก การอาบน้ำ ณ ที่นั้นได้รับการสรรเสริญอย่างยิ่ง. กล่าวว่า ศราทธะและตัรปณะที่ประกอบ ณ ตีรถะนี้ให้ผล “อักษยะ” คือไม่เสื่อมสูญ. ปิตฤทั้งหลายสถิต ณ ฝั่งทิศใต้ คอยรับเครื่องบูชาจากลูกหลาน ได้แก่ ข้าวน้ำนม (ปายสะ), ธัญญาหาร และปิณฑะที่คลุกน้ำผึ้งกับงา; ด้วยสิ่งนั้นท่านย่อมอิ่มเอมยาวนาน และผู้ประกอบพิธีย่อมได้บุญสวรรค์อันมั่นคง. คัมภีร์ยังยกศราทธะว่าเป็นพิธีที่ยังความยินดีแก่หมู่สัตว์นานาประเภท ทั้งเทวะ ปิตฤ คันธรรพะ ยักษะ มนุษย์ สัตว์ และสรรพชีวิตอื่น ๆ. ระบุเวลามงคล เช่น ติถี นวมิ อัษฏมิ อมาวาสยา ปูรณิมา วันสังกรานติของสุริยะ และเงื่อนไขจันทร์–นักษัตรบางประการ แล้วลงท้ายด้วยการเน้นความบริสุทธิ์แห่งใจและทรัพย์ การเลือกกาลอันถูกต้อง วิธีปฏิบัติที่ชอบ ผู้รับที่สมควร และภักติสูงสุด ว่าเป็นปัจจัยกำหนดผลตามปรารถนา.
Adhyaya 17
दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
สนัตกุมารกล่าวถึงผลบุญแห่งทิรถะทศาศวเมธิกะในอวันตีกษेत्र โดยชี้ว่าเมื่ออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ (สนานะ) ณ ที่นั้น แล้วได้เฝ้าดูพระมหेशวร (ทัรศนะ) ย่อมได้ผลบุญเสมอด้วยผลรวมของพิธีอัศวเมธะสิบครั้ง แสดงว่าบุญใหญ่เข้าถึงได้ด้วยภักติในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ มิใช่จำกัดอยู่ที่กำลังของกษัตริย์ผู้ประกอบยัญใหญ่เท่านั้น มีการยกนามบุคคลผู้เป็นแบบอย่าง เช่น มนู ยยาติ รฆุ อุศนัส โลมศะ อตรี ภฤคุ วยาสะ ทัตตาเตรยะ ปุรูรวัส นหุษะ และนละ เป็นสายพยานถึงอานุภาพของทิรถะนี้ อีกทั้งกำหนดพิธีตามกาลว่า ในเดือนไจตรา วันขึ้น ๘ ค่ำ (ศุกลอัษฏมี) พึงบูชาพระผู้เป็นเจ้าด้วยภักติ และถวายม้าที่สมบูรณ์และมีคุณธรรมแก่พราหมณ์ ผลที่สัญญาไว้คือได้รับเกียรติยาวนานในศิวโลกตามจำนวนขนม้า แล้วจึงกลับสู่โลกมนุษย์เพื่อได้อำนาจและความเป็นใหญ่ในแผ่นดินอีกครั้ง
Adhyaya 18
Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
ในอัธยายะนี้ วยาสะทูลถามสันัตกุมารถึงกำเนิดของเทวีเอกานังศา ผู้ได้รับการสรรเสริญว่าเป็นผู้ทำลายบาปทั้งปวง (sarva-pāpa-praṇāśinī) สันัตกุมารเริ่มด้วยการกล่าวถึงกรอบพิธีกรรมและเทววิทยา—การบูชาตามแบบแผน (vidhāna-pūjā) แด่เทวีผู้เลื่องลือย่อมให้ผลเป็น “สรรพสิทธิ” รวมถึงสิทธิอย่างอณิมาและคุณวิเศษต่าง ๆ ตลอดจนเครื่องคุ้มครองและเสริมอำนาจ เช่น มนตร์และยันตระ เป็นคำยืนยันแห่งผลบุญตามที่ปรารถนา ต่อมาคำบรรยายหันไปสู่ตำนานต้นเหตุในกฤตยุคตอนต้น เมื่อพรหมาเรียกราตรี/วิภาวรี ผู้เป็นบุคลาธิษฐานแห่งราตรี และทรงชี้ถึงภัยจากอสูรตารกะ พร้อมทั้งบัญชาให้เกิดการประสูติอันเป็นทิพย์เพื่อยุติภยันตรายนั้น เรื่องร้อยโยงถึงการอวตารกลับมาของสตีเป็นปารวตี การบำเพ็ญตบะและการรอคอยของศิวะ และลำดับเหตุที่นำไปสู่การรวมกัน จนบังเกิดโอรสผู้รุ่งเรืองซึ่งมีชะตากำราบพลังอริ ท้ายที่สุด เทวีเอกานังศาถูกพรรณนาด้วยนามและรูปหลายประการ เช่น เป็นคายตรี เป็นผู้มีพระพักตร์เป็น “โอม” เป็นศรีและเกียรติยศ เป็นวิทยาและเป้าหมายแห่งชีวิต ย้ำว่าผู้ได้เห็นและบูชาพระนางย่อมสำเร็จความมุ่งหมาย และควรเจริญสมาธิระลึกถึงพระนางด้วยศรัทธาภักดี
Adhyaya 19
हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
สันตกุมาระเล่าถึงกำเนิดและความศักดิ์สิทธิ์ของเทวีหรสิทธิ (Harasiddhī) ในเขตศักดิ์สิทธิ์มหากาละแห่งอวันตี ว่าเป็นศักติผู้ประทานพลังและความสำเร็จ. อสูรไทตยะผู้มีกำลังสองตน คือ จัณฑะและประจัณฑะ ถอนสวรรค์แล้วมาถึงไกรลาส ท้าทายพระศิวะด้วยการเสนอการประลองการพนัน จึงถูกเรียกว่า “เทวกันฏกะ” ผู้เป็นอุปสรรคแก่เหล่าเทวดา. ในความปั่นป่วนนั้น เหล่าคณะบริวาร (คณะ) ของพระศิวะถูกกดข่ม และนันทินบาดเจ็บสาหัส. เมื่อพระศิวะอัญเชิญ เทวีผู้เป็นรูปแห่งปารวตี/ศักติปรากฏขึ้น และด้วยปณิธานอันดุดันทรงปราบอสูรทั้งสอง. พระศิวะจึงประกาศว่าเทวีจะเป็นที่รู้จักในโลกนาม “หรสิทธิ” ผู้ประทานสิทธิ (ความสำเร็จ) และการบูชาและการได้เฝ้าดาร์ศนะย่อมให้ผลตามปรารถนา. ตอนท้ายเป็นผลานุศาสน์: ผู้มีศรัทธาได้ดาร์ศนะหรสิทธิย่อมได้ประโยชน์ไม่สิ้นสุดและไปสู่โลกของไศวะ. การระลึกมนต์สี่พยางค์ “หรสิทธิ” ขจัดความกลัวศัตรูและป้องกันความยากจน. การบูชามหานวมีกับบลีที่กำหนดสัมพันธ์กับความรุ่งเรืองของพระราชา; และการฆ่าควายบูชาในมหานวมีถูกกล่าวว่าไม่เป็นบาปแก่ผู้กระทำ พร้อมทั้งทำให้เครื่องบูชานั้นได้ขึ้นสวรรค์.
Adhyaya 20
वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
บทนี้เป็นคำบอกผลบุญ (ผลศรุติ) ว่าด้วยข้อปฏิบัติและผลเฉพาะของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ ในอวันตีกษेत्र สนะตกุมารกล่าวถึงมหาตมยะของการได้ทัศนะและบูชาวฏยักษิณี—ปฏิบัติด้วยศรัทธาตลอดหนึ่งเดือน ทั้งทัศนะ บูชา และถวายดอกไม้ทอง ย่อมได้บุญใหญ่. ในวันจตุรทศีมีพิธีเฉพาะ: อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์แล้วถวายทานงา เพื่อป้องกันหรือขจัดความเดือดร้อนจากปีศาจปิศาจะ ผลบุญแผ่ไปถึงวงศ์ตระกูลของผู้ให้ทาน และถึงครอบครัวที่ตั้งเจตนาอุทิศไว้ในสังกัลปะ. ต่อจากนั้นกล่าวลำดับการไปทัศนะตถีรถะและศาลเจ้าศิวะ—ทั้งที่เกี่ยวกับแม่น้ำศิปราและที่อื่น ๆ—โดยผูก “ชื่อสถานที่ + การกระทำ (สนาน/ทัศนะ/บูชา/ทาน) → ผลที่ได้รับ” ผลได้แก่ ล้างบาป พ้นแดนยมะ ได้ถึงโลกพระรุทระ บุญเท่าอัศวเมธะ พ้นโรคภัย ความรุ่งเรืองดุจราชา เสวยสุขในสวรรค์ยาวนาน ความสำเร็จและชัยชนะ หลุดพ้นบาปหนัก คุ้มครองจากงูและความยากจน และที่ “สวรรค์ทวาร” การได้ทัศนะภัยรวะให้บุญเสมอประกอบยัญหลายประการ.
Adhyaya 21
हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนา: ฤๅษีวยาสะขอให้เล่า “เรื่องราวดั้งเดิม” ของหนุมันต์เกศวร แล้วสันตกุมารจึงบรรยาย. เหตุเกิดหลังพระรามทรงชนะทศกัณฐ์และเสด็จกลับพร้อมนางสีดา ท่ามกลางหมู่ฤๅษี. อคัสตยะกล่าวยกย่องเดชานุภาพในสนามรบของพระมหาเทวะว่าเทียบได้กับวายุบุตร (หนุมาน). หนุมานจึงปรารถนาจะอัญเชิญศิวลึงค์จากลงกาเป็นหลักฐานแห่งเกียรติยศทางภักติของตน. หนุมานเข้าเฝ้าพิเภก พิเภกเสนอให้เลือกหนึ่งในศิวลึงค์หกองค์ที่ทศกัณฐ์เคยตั้งปฏิษฐานไว้ก่อนออกพิชิตไตรโลก. หนุมานเลือกศิวลึงค์ที่งามดุจมุก. พิเภกเล่าว่าศิวลึงค์นี้เคยเกี่ยวข้องกับธนท (กุเบร): กุเบรบูชาวันละสามเวลาและพ้นจากพันธนาการด้วยอานุภาพของลึงค์นั้น จึงเป็นเครื่องยืนยันพลังแห่งพิธีกรรมและฤทธิ์คุ้มครอง. หนุมานอัญเชิญลึงค์เดินทางและถึงอวันติกาในวันที่เจ็ด แล้วทำพิธีปฏิษฐาน ณ รุทรสระ. ครั้นจะยกขึ้นอีกกลับยกไม่ขึ้น เทวะจึงตรัสเองให้ตั้งไว้ถาวร ณ ที่นั้นในนามของหนุมาน. ท้ายบทเป็นผลานุศาสน์: การไปเฝ้าดู (ทัศนะ) ในวันเสาร์ช่วยขจัดความหวาดกลัวศัตรูและประทานชัยชนะ; ผู้ศรัทธาพ้นจากโจรภัย ความยากจน และเคราะห์ร้าย. การสรงด้วยน้ำมัน (ไตลาภิเษก) บรรเทาโรคและเคราะห์จากดาวนพเคราะห์; ผู้ได้ทัศนะด้วยภักติย่อมถึงโมกษะ.
Adhyaya 22
Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
บทนี้เป็นคำสั่งสอนของสันตกุมารแก่ฤษีวยาส ว่าด้วยข้อปฏิบัติพิธีกรรมตามสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และผลบุญ (ผลश्रุติ) เริ่มด้วยวิธีบูชายเมศวร: อาบน้ำด้วยน้ำผสมงา แล้วเข้าเฝ้าด้วยการดर्शन ทาแซฟฟรอน/กุṅกุม ถวายดอกบัว จุดธูป—โดยเฉพาะกฤษณาอครุ—และถวายงากับข้าวสาร กล่าวว่าผู้บูชาเช่นนี้ ยมะย่อมเป็นดุจบิดา แม้ต่อผู้ล่วงลับ เพราะอานุภาพแห่งภักติและบุญกุศล ต่อมาสรรเสริญทีรถะอันประเสริฐชื่อ “รุทรสรัส” อันเลื่องลือในสามโลก การสรงสนานที่นั่นและได้ดर्शन โกเฏศวรศิวะ ทำให้มลทินสิ้นไปและได้ถึงรุทรโลก มีการแจกแจงผลบุญว่า ศราทธะที่ทำ ณ ที่นั้นให้ผลทวีคูณยิ่งกว่ายัญใหญ่ และทานแก่บรรพชนใดๆ ย่อมเป็น “โกฏิ-คูณิต” หลังสรงสนาน การภาวนาต่อ “พยางค์สูงสุด” เปรียบเหมือนงูสลัดคราบ เป็นสัญลักษณ์แห่งการหลุดพ้นทางศีลธรรมและจิตวิญญาณ ยังกล่าวถึงข้อวัตรอื่น: สรงสนานยามเช้าและดर्शन มหากาล ได้ผลเท่าถวายโคหนึ่งพัน; พำนักอย่างบริสุทธิ์เจ็ดคืนเทียบเท่าพันๆ จันทรายนะ; และการตื่นเฝ้ายามราตรี (ชาคระ) พร้อมบูชาและมหาภิเษก ปิดท้ายด้วยการบูชาตามฤดูกาลในกาลการ์ติกีและไวศาขี โดยทำเลปจากการบูร แซฟฟรอน จันทน์ และอครุ บดบนหินแล้วทาที่มหากาล ซึ่งให้ผลเป็นได้สถานะผู้ติดตามรุทร (อนุจร)
Adhyaya 23
महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
สันตกุมารอธิบายลำดับพิธีมหากาลยาตราในอวันตีกษेत्रอย่างเป็นระเบียบ เริ่มด้วยการอาบน้ำชำระที่สระของพระรุทระ แล้วเวียนไปตามลำดับยังสถานศิวะและลึงค์ที่มีนามต่าง ๆ เพื่อทำทัศนะ (darśana) กราบนมัสการ และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้ บางจุดกำหนดปริมาณการสรง/อภิเษกไว้ชัดเจน เช่น อภิเษกด้วยเนยใส และสรงด้วยน้ำจากหม้อจำนวนมาก ทุกสถานที่มีผลานุศาสน์ (phalaśruti) ประกอบอย่างหนาแน่น—เพียงได้ทัศนะย่อมชำระบาปหนัก ป้องกันความฝันร้าย บรรเทาโรคอย่างโรคเรื้อน และนำความมั่งคั่งกับสิทธิ (siddhi) มาให้ พร้อมทั้งสอนจริยธรรมของผู้แสวงบุญ: ต้องมีใจจดจ่อ มีศรัทธา สำรวมตน และโดยเฉพาะต้องปราศจากการคดโกงทางทรัพย์สิน ท้ายบทสอนพิธีปิดยาตรา: นั่งต่อหน้าเทวรูป กราบซ้ำ ๆ อุทิศยาตราแด่มหาเทวะ และอธิษฐานขอพ้นจาก “มหาสมุทรแห่งสังสาระ” ย้ำบุญด้วยการเทียบคุณค่า (ประทักษิณาเทียบเท่าทานใหญ่) แล้วกำชับหน้าที่ต่อส่วนรวม—เลี้ยงอาหารผู้ภักดีต่อศิวะและผู้เปราะบาง บริจาคโคนมพร้อมเครื่องอุปโภคบริโภคครบถ้วน เพื่อให้บุญยาตราขยายถึงบรรพชนและวงศ์ตระกูล ได้เสวยสุขสวรรค์ยาวนาน.
Adhyaya 24
वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
บทนี้เป็นตอนที่พระวยาสะทูลถาม และพระสันตกุมารตอบถึง “วลฺมีเกศวร” ศิวลึงค์ในแคว้นอวันตี ซึ่งกล่าวกันว่าเพียงได้ดรรศนะและบูชาก็ยังผลให้เกิด “กวิตฺตวะ” คือความสามารถในการประพันธ์กวีนิพนธ์อันศักดิ์สิทธิ์ เรื่องราวยกตัวอย่างการตกต่ำทางศีลธรรมและการฟื้นคืนด้วยตบะและพระกรุณาแห่งพระศิวะ มีพราหมณ์สายภฤคุชื่อสุมติย้ายถิ่นเพราะภัยแล้ง บุตรคืออัคนิศรมันละทิ้งการศึกษาพระเวท แล้วคบหากับโจรผู้โหดร้ายจนลืมทั้งพระเวท เครื่องหมายตระกูล และวิชา เมื่อพบฤๅษีทั้งเจ็ดระหว่างจาริกแสวงบุญ เขากลับข่มขู่พวกท่าน พระอัตริฤๅษีจึงซักถามเหตุผลทางธรรม และให้เขาไปถามครอบครัวว่า จะร่วมรับภาระบาปจากความรุนแรงที่เขาทำ “เพื่อพวกเขา” หรือไม่ อัคนิศรมันกลับไปถามบิดา มารดา และภรรยา แต่ทุกคนปฏิเสธไม่ยอมเป็นผู้ร่วมรับบาป เขาจึงสำนึกผิดและเข้าพึ่งฤๅษีทั้งเจ็ด ฤๅษีสั่งให้เขานั่งมั่น ณ ที่หนึ่ง ทำสมาธิและสวดมนต์ภาวนาอย่างต่อเนื่อง ครั้นครบสิบสามปี จอมปลวก (วลฺมี) ก็ก่อตัวหุ้มร่างเขาไว้ ต่อมาฤๅษีขุดจอมปลวกช่วยเขาให้ฟื้น และตั้งนามว่า “วาลมีกิ” ภายหลังเขาบูชาพระมหेशวร ณ กุศัสถลี ได้พลังแห่งกวีนิพนธ์และรจนารามายณะ ด้วยเหตุนี้ เทวะจึงเป็นที่รู้จักในอวันตีว่า “วลฺมีเกศวร” ผู้ประทานความสำเร็จด้านกวีนิพนธ์ด้วยดรรศนะและการบูชา
Adhyaya 25
Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
อัธยายที่ ๒๕ นี้ สนะตกุมารกล่าวแก่พระวยาสถึงผลแห่งการไปสักการะตถิรฺถะในอวันตีกษेत्र โดยแสดงเป็นบัญญัติและหลักธรรมอย่างเป็นลำดับ ท่านระบุศิวลิงคสถานที่มีนามเฉพาะ ได้แก่ ศุกเรศวร ภีเมศวร ครรเคศวร กาเมศวร จูฑามณิ และจัณฑีศวร พร้อมทั้งกำหนดวิธีบูชาและผลที่พึงได้รับในแต่ละแห่ง กล่าวถึงการบูชาด้วยดอกไม้สีขาวและเครื่องทา การทำทัรศนะด้วยความสำรวม การอภิเษกศิวลิงคด้วยน้ำมันงาและน้ำงา การถวายใบพิลวะ และการถือพรต-อุโบสถในวันจตุรทศี วันนวมีกาลกัตติกะฝ่ายขึ้น และวันกฤษณาษฏมี อีกทั้งเน้นทาน โดยเฉพาะการถวายโคหนึ่งพันตัว ผลแห่งการปฏิบัติอย่างมีวินัยพร้อมศรัทธาภักดี คือความไร้ความหวาดกลัว ความเจริญแห่งธรรม ความผาสุกมั่นคง การหลุดพ้นจากพันธนาการ และการได้ถึงรุทรโลกหรือสวรรค์ ท้ายที่สุดสรุปว่า ผู้ไปยังตถิรฺถะเหล่านี้ด้วยจิตอันบริสุทธิ์ย่อมได้บรรลุแดนรื่นรมย์ของพระศัมภู
Adhyaya 26
Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
บทนี้เริ่มด้วยพระเวทวยาสทูลถามถึงหลักฐานอันเชื่อถือได้ว่าด้วยความศักดิ์สิทธิ์และขอบเขตของมหากาลวนะ สนะตกุมารตอบโดยถ่ายทอดสิ่งที่ตนเคยสดับจากพระพรหม จึงตั้งสายธารอำนาจแห่งคัมภีร์ให้มั่นคง แล้วบรรยายเขตศักดิ์สิทธิ์เป็นบริเวณจำกัดด้วยหนึ่งโยชน์ ประดับด้วยประตูทองและธรณีอัญมณี มีทวาราธิการผู้ทรงฤทธิ์คุ้มครองเพื่อประโยชน์แก่โลก พร้อมระบุผู้พิทักษ์ตามทิศ: ทิศตะวันออกปิงคเลศะ ทิศใต้กายาวโรหเณศวร ทิศตะวันตกวิตเตศะ และทิศเหนืออุตตเรศวร ต่อมาวางระเบียบปัญเจศานียาตรา โดยเน้นวันจตุรทศีฝ่ายแรมและกาลที่สุริยะ–จันทร์ประชุมกัน กำหนดให้ถืออุโบสถ อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และเครื่องถวายอาหาร เฝ้าราตรี แล้วไปสักการะศาลเจ้าตามลำดับ พร้อมกลับไปยังมหากาเลศวรซ้ำ ๆ ตอนจบกำชับจริยธรรมพิธีกรรมทางสังคม คือเลี้ยงพราหมณ์ผู้ภักดีพระศิวะห้าท่าน และถวายทานเป็นลำดับตามสถานที่ เช่น รถ ช้าง ม้า โคผู้ และโคนม พร้อมคำประกาศผลบุญว่าจะได้เสวยสุขในสวรรค์ร่วมกับบรรพชน จากนั้นกล่าวถึงแผนที่บุญกุศลเพิ่มเติม: เวียนประทักษิณกุศัสถลี และการบูชา/การได้เห็นปัทมาวตี สวรรณะศฤงคาฏิกา อวันตินี อมราวตี อุชเชนี และวิศาลา พร้อมผลคือบาปคลายและคติหลังความตาย แล้วเข้าสู่มหาตมะของมันทากินีตีรถะ โดยพระพรหมเล่าการสถาปนาและอานิสงส์ทวีคูณของการอาบน้ำ การสวดมนต์ (ชปะ) และการให้ทาน รวมทั้งทานตามฤดูกาล เช่น โคทาน ฆฤตเธนุ ติละเธนุ และชละเธนุ มีนิทานสั่งสอนยาวว่าด้วยพระศิวะปลอมองค์เข้าสู่พิธีบูชาของพระพรหม ความขัดแย้งและเรื่องคำสาปต่อพราหมณ์ ก่อนลงท้ายด้วยการฟื้นคืนและคำรับรองแก่ผู้ภักดีผู้มีวินัย และย้ำความเป็นเลิศของตีรถะและเขตศักดิ์สิทธิ์นี้อีกครั้งหนึ่ง.
Adhyaya 27
Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
บทนี้เป็นบทสนทนาระหว่างวยาสะกับสันตกุมาร ยืนยันมหิมาแห่งการเกื้อกูลว่า ผู้ใดได้เห็นพระรามและพระชนารทนะ ณ สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ชื่ออังคปาทะในแคว้นอวันตี แม้มีภาระแห่งบาปหนัก ก็ไม่ต้องประสบยมโลก ต่อจากนั้นเล่าเหตุที่พระรามและพระกฤษณะอวตารเพื่อบรรเทาภาระแผ่นดิน เสด็จไปอุชเชนีเพื่อศึกษาในสำนักพราหมณ์สานทีปนี เรียนพระเวทและศาสตร์ประกอบอย่างอัศจรรย์ในเวลาอันสั้น แล้วเข้าสู่มหากาลวนะพร้อมครู ได้รับคำสรรเสริญว่าเป็นผู้พิทักษ์ธรรมและฟื้นฟูระเบียบโลก เมื่อถูกถามถึงคุรุทักษิณา สานทีปนีขอให้ตามบุตรที่สูญหายในมหาสมุทร พระกฤษณะ–พระรามสืบไปถึงอสูรทะเลปัญจชนะ (แปลงเป็นทิมิ) ได้สังข์มา แล้วขึ้นรถศึกน่าเกรงขามที่พระวรุณประทานไปยังยมโลก เสียงสังข์และสันนิธิแห่งพระวิษณุทำให้กลไกการลงทัณฑ์และแดนนรกเสื่อมกำลัง สัตว์โลกที่ติดพันกรรมชั่วได้รับการปลดปล่อย เหล่ายมทูตเข้าขัดขวางเกิดการต่อสู้ นารันตกะพ่ายแพ้ จากนั้นพระยมพร้อมจิตรคุปต์ผู้บันทึกกรรมยกมาข้างหน้า ครั้นกาลยกทัณฑ์ขึ้น พระพรหมสรรเสริญพลังทรงค้ำจุนจักรวาลของพระรามและขอให้ยับยั้ง พระกฤษณะประกาศจุดหมายคือรับบุตรครูกลับตามสัตย์ พระยมจึงยอมคืนเด็กนั้น ตอนท้ายกล่าวผลบุญว่า ตั้งแต่นั้นผู้ตายที่อังคปาทะไม่เห็นพระยม และผู้ได้เห็นรูปทั้งห้าประการ ณ กุศัสถลี (รวมมหากาล วิศวรูปโควินทะ และเกศวะในฐานะผู้ยกสังข์) ย่อมพ้นความหวาดกลัวนรกและได้ผลอันเป็นมงคล อีกทั้งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การถวายทานและศราทธ์ให้ผลเป็นสุขภาพดี ป้องกันมรณะก่อนวัย เกิดใหม่ในตระกูลบริสุทธิ์ และท้ายที่สุดถึงวิษณุโลก
Adhyaya 28
अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
บทนี้เป็นคำบอกเล่าของสันตกุมารแก่ฤๅษีวยาส ว่าด้วยมหาตมยะของตถีรถะหลายแห่งในอวันตีขันฑะ เริ่มด้วยการสรรเสริญจันทราทิตย์—ผู้บูชาด้วยคันธะ (เครื่องหอม) ปุษปะ (ดอกไม้) ธูปะ และไนเวทยะ ย่อมได้สาโลกยะและบุญกุศลอันยั่งยืน ต่อมาคือเรื่องกรเภศวร เมื่อพระศิวะเสด็จสำราญในป่ากับเหล่าเทวะ ทรงแปลงเป็นรูปกรภะ (คล้ายลา) เทวะทั้งหลายไม่อาจจำได้ จนพระพรหมและคณนายกะ (วินายกะ) เปิดเผยความลับ พระศิวะจึงสถาปนาศิวลึงค์ทิพย์นามว่า “กรเภศวร” และกล่าวถึงผลอานิสงส์ใหญ่จากการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และบูชาที่นั่น จากนั้นกล่าวถึงพระคเณศผู้เป็น “ผู้โปรดลัฑฑุกะ” พร้อมระเบียบปฏิบัติคล้ายวรต โดยเฉพาะวันจตุรถี—อาบน้ำในแม่น้ำศิปรา นุ่งห่มสีแดง บูชาด้วยดอกไม้แดงและจันทน์แดง ทำมนตระสนาน และถวายลัฑฑุกะเป็นไนเวทยะ ผลคือขจัดอุปสรรคและบังเกิดสิริมงคล อีกทั้งระบุสถานที่อื่น ๆ เช่น กุสุเมศะ ชเยศวร ศิวทวารลึงค์ มารกัณฑเษวร พรหมสระ/พรหมเมศวร ยัชญวาปี และกุณฑะหลายแห่ง พร้อมผลเฉพาะของแต่ละที่ ช่วงท้ายอธิบายกำเนิดโสมวตี—เกิดจากตบะของอत्रิและการปรากฏของโสม—โดยกล่าวว่าการสรงน้ำที่นั่นชำระแม้บาปหนักได้ บุญยิ่งทวีเมื่ออมาวาสยาตรงกับวันโสมวาร และในโยคะวยตีปาตะ เล่าเรื่องโสมผู้เจ็บป่วยแล้วฟื้นด้วยการบูชาโสมเมศวรในอวันตี และปิดท้ายด้วยการเชื่อมบุญประจำวันกับการบูชาโสมนาถ ณ เสาราษฏระ
Adhyaya 29
अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
บทนี้ดำเนินเป็นบทสนทนา เมื่อพระวยาสะทูลถามสันตกุมารถึงจำนวน ที่ตั้ง และเหตุแห่งนรก (นรกภูมิ) รวมทั้งเหตุใดสัตว์โลกจึงตกสู่นรกเพราะการประพฤติผิด สันตกุมารได้แจกแจงนรกที่มีนามต่าง ๆ หลายประการ และพรรณนาสภาพทัณฑ์ที่สมน้ำสมเนื้อกับกรรม เพื่อเป็นคำเตือนเชิงศีลธรรมในกรอบคำสอนเรื่องความรับผิดชอบต่อการกระทำ ต่อมาจึงกล่าวถึงทางแก้และการชำระบาป โดยประกาศมหิมาอันยิ่งของอนรกตีรถะ ว่าการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้นและการได้เฝ้าทัศนามเหศวร ย่อมป้องกันมิให้ประสบหรือเห็นนรก แม้ผู้มีบาปหนักก็ตาม แต่ก็ย้ำว่าความสำนึกผิดอย่างแท้จริงและการทำปรายสัตตะ (prāyaścitta) อย่างถูกต้องเป็นสิ่งจำเป็น คำสอนสำคัญคือ ปรายสัตตะสูงสุดคือการระลึกถึงพระศิวะอย่างต่อเนื่อง คือการสฺมรณะพระศัมภูไม่ขาดสาย ท้ายบทให้ข้อกำหนดตามกาลว่า ในวันกาฏติกะ ข้างแรม จตุรทศี ควรถวายประทีป (ทีปทาน) ต่อหน้าเทวเทวะ เพื่อให้พิธีกรรมสอดประสานกับความบริสุทธิ์ทางศีลธรรมและแนวทางภักติ
Adhyaya 30
Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยฤๅษีวยาสะทูลถามถึงผลและกำเนิดของการถวายประทีป (ทีปทาน) สนะตฺกุมาระจึงเล่าเหตุปัจจัยในกฤตยุค—พระปารวตีทุกข์ใจด้วยความมืดหม่นแห่งกาย ปรารถนารัศมีมงคลจึงเสด็จไปบำเพ็ญตบะ; ครั้นพระศังกรผู้มีเนตรสามซึ่งถือเป็นสุริยะ จันทรา และอัคนี มิได้ประทับอยู่ โลกทั้งปวงก็ถูกความมืดใหญ่ปกคลุม สรรพสัตว์ในทุกภพภูมิคร่ำครวญเพราะขาดแสงสว่างและความปลอดภัย แล้วมีสุรเสียงทิพย์ อันรู้กันว่าเป็นเกศวะ/ทาโมทร/วิษณุ ตรัสสอนว่าในบรรดาทานทั้งหลาย ทีปทานเป็นทานที่ได้รับการสรรเสริญยิ่ง พร้อมเล่าเรื่องประทีปอันประเสริฐซึ่งบังเกิดขึ้นโดยมีพญานาคเป็นปัจจัย เพื่อขจัดความมืดแห่งบาดาล ทำให้ประทีปเป็นเครื่องเกื้อกูลสรรพโลก ต่อจากนั้นจึงเข้าสู่วิธีปฏิบัติ: ในเดือนการ์ตติกะ วันจตุรทศีปักษ์มืด ณ อนรกา-ตีรถะ เมืองอวันตี ให้บูชายมด้วยงาดำและมนต์ แล้วถวายประทีปที่เติมเนยใส (ฆฤต) อธิบายการจัดประทีปหลายดวงเป็นผังดอกบัว/มณฑล การเตรียมไส้ตะเกียง ภาชนะ เครื่องสักการะ และการให้ทานแก่พราหมณ์ผู้สมควร ปิดท้ายด้วยผลश्रुतिว่าบังเกิดโภคสมบัติอันสูงและได้ขึ้นสวรรค์।
Adhyaya 31
Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
บทนี้จัดเป็นสารบัญแหล่งศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ) และศาลลึงค์ในแคว้นอวันตี พร้อมกล่าวผลบุญ (ผลศรุติ) อย่างชัดเจน เริ่มด้วยการไล่เรียงสถานที่ เช่น เกทาเรศวร ชเฏศวร (ที่ชฏาศฤงคะ) อินทรตีรถะ/อินเทรศวร กุณเฑศวร โคปตีรถะ/โคเปศวร จิปิฏาตีรถะ และวิชัย/อานันเทศวร โดยผูกกับการปฏิบัติอย่างสรงน้ำ (สนานะ) การได้เฝ้าดู (ทัรศนะ) การบูชา (ปูชา) และการถืออุโบสถ (อุปวาสะ) พร้อมผลคือชำระบาป ได้ไปสู่ศิวโลกหรืออินทรโลก และหลีกพ้นการเกิดต่ำต้อย ต่อมานิทานย้ายไปยังคุศัสถลี และกล่าวถึงรามेशวรว่าเป็นลึงค์ประทานทั้งภุกติและมุกติ บทสนทนาของพระราม—ความกังวลเรื่องการพรากจากญาติ—เป็นกรอบให้คำมั่นของสถานที่ว่า การได้เห็นองค์พระผู้เป็นเจ้า ทำให้ความหมายอัปมงคลของ “วิโยคะ” หมดสิ้น และคงไว้ซึ่งความต่อเนื่องอันเป็นมงคล มีเสียงทิพย์สั่งให้พระรามสถาปนาลึงค์ในนามตนเอง พระลักษมณ์เป็นผู้ทำพิธีประดิษฐาน และกำหนดการสรงด้วยน้ำศิปฺรา มีข้อสอดแทรกเชิงจริยธรรม-มนุษยวิทยาว่า ในเขตศักดิ์สิทธิ์นี้ ความเห็นแก่ตนอาจทำลายสายสัมพันธ์ทางสังคมได้ จึงนำมาอธิบายความตึงเครียดชั่วครู่ระหว่างพระรามกับพระลักษมณ์ ตอนท้ายกล่าวบุญของตีรถะอื่น ๆ เช่น เสาภาคยะตีรถะ ฆฤตตีรถะ การบูชาโยคีศวรี ศังขาวรรตะ สุโธทกะ/สุเธศวร (ให้โมกษะ) รวมทั้งเรื่องการลบล้างบาปพรหมหัตยา (กิมปุนะ; ทุรธรรษะเกี่ยวกับสุริยะ) และรายชื่อสถานที่อีกมาก เช่น โคปีนทระ คงคาตีรถะ ปุษปกรัณฑะ อุตตเรศวร ภูเตศวร อัมพาลิกา ฆัณเฏศวร ปุณเยศวร ลัมเปศวร สถวิระวินายกะ นวนที-ปารวตี กาโมทกะ และประยาเคศะ ทำให้บทนี้เสมือนแผนที่จาริกที่จัดหมวดไว้เป็นระเบียบ
Adhyaya 32
नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
สันตกุมารเล่ากำเนิดสถานศักดิ์สิทธิ์ของ “นราทิตยะ” ปางพระอาทิตย์ผู้ชำระล้างและประทานความหายป่วย โดยวางเรื่องในกรอบเทววิทยา อรชุนรับใช้พระอินทร์ด้วยการปราบศัตรูผู้เกรียงไกรดุจเป็นคุรุทักษิณา เมื่อพระอินทร์พอพระทัยจึงประทานพร และมอบเทวรูปโบราณสององค์ซึ่งเคยได้รับการบูชาจากพระพรหม พระวิษณุ และประชาบดี/ทักษะ แล้วทรงสั่งให้นำไปประดิษฐานที่กุศสถลี—ฝั่งเหนือแม่น้ำศิปรา ที่ “เกศวารกะ” สถิตเป็นผู้ขจัดบาป อีกทั้งเชื่อมโยงกับวัฏจักรการแสวงบุญ โดยเฉพาะยาตราอาษาฑีและเกามุที พร้อมนิมิตเมฆฝนและการเสด็จมาของหมู่เทพ นารทเรียกพระกฤษณะมา พระกฤษณะจัดลำดับพิธีประดิษฐาน: อรชุนตั้งไว้ทางทิศตะวันออก ส่วนพระกฤษณะไปทางทิศเหนือและใช้เสียงสังข์เป็นเครื่องหมายพิธี ระหว่างพิธีพระสุริยะปรากฏเดชานุภาพอันแรงกล้า แล้วทรงแปรเป็นรูปอ่อนโยน ประทานอภัยและยืนยันสถานที่ อรชุนสวดสโตตรายาว ยกย่องพระอาทิตย์ว่าเป็นผู้กำกับจักรวาล ผู้ขจัดความมืด ผู้คุ้มครองยามคับขัน และเป็นศูนย์รวมกิจแห่งเทพทั้งหลาย พระสุริยะประทานพรให้สถิตถาวร ณ ที่นั้น และให้ความรุ่งเรืองแก่ผู้บูชาด้วยศรัทธา พร้อมสรุปว่าเมื่อขาดภักติ ความเพียรของมนุษย์ย่อมไม่เกิดผล.
Adhyaya 33
Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
บทที่ 33 กล่าวถึงหลักธรรมแห่งการบูชาพระสุริยะผ่านบทสวดที่จัดเป็นลำดับอย่างงดงาม สนะตกุมารเล่าเหตุการณ์ว่า นารายณ์ทรงสถาปนาสังข์ แล้วทรงเพ่งจิตด้วยความเพียร เป่าสังข์และสรรเสริญภาสกรด้วย “เกศวารกสโตตร” ต่อมาในกรอบบทสนทนา พระศรีกฤษณะทรงขานพระนามและคุณนามของพระอาทิตย์เป็นลำดับ—อาทิตยะ ระวิ สุริยะ ทิวากร สหัสรางศุ มารตัณฑะ เป็นต้น—ย้ำว่าพระสุริยะเป็นผู้กำกับจักรวาล เป็นพยานแห่งกรรม เป็นบ่อเกิดแห่งการตื่นรู้ และประทานผลตามความปรารถนา ยังมีคำสอนแบบไตรภาคว่า พระสุริยะทรงเป็นพรหมาในยามอรุณ เป็นรุทระในยามเที่ยง และเป็นวิษณุในยามอัสดง พร้อมกล่าวถึงสีและรูปภาวะที่สอดคล้องกัน บทสวดนี้ระบุว่าเป็นหมู่นามศักดิ์สิทธิ์แปดร้อยนามที่พระวิษณุทรงสาธยาย และมีผลานุศาสน์ว่า ผู้สวดด้วยศรัทธาย่อมได้ความก้าวหน้าอันเป็นมงคล ความมั่งคั่ง บุตรหลาน รัศมีเดช ปัญญา และความสำเร็จสูงสุด ท้ายบทกล่าวถึงมหิมาแห่งสถานที่: การได้เห็นรูป “เกศวารก” ชำระบาปและนำเกียรติในสุริยโลก ใกล้กันมี “เรณุตีรถะ” ซึ่งเพียงได้เห็นก็ย่อมทำลายบาปได้โดยไม่ต้องสงสัย
Adhyaya 34
शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
บทนี้สันตกุมารตอบคำถามของฤษีวยาสะ ว่าด้วยการปรากฏของพระสกันทะและความศักดิ์สิทธิ์ของตถีรถะชื่อ ‘ศักติภेद’ ในแคว้นอวันตี เมื่อเหล่าเทวะพ่ายแพ้แก่อสูร พระอินทร์บำเพ็ญตบะจนพระศิวะทรงพอพระทัย และทรงปฏิญาณว่าจะบังเกิดจอมทัพผู้ทรงเดชเพื่อคุ้มครองเทวะทั้งหลาย ต่อจากนั้นเล่าเรื่องการเข้าสมาธิของพระศิวะ ตบะของพระปารวตี เหตุการณ์เผากามเทพ และท้ายที่สุดคือพิธีอภิเษกสมรสอันเป็นทิพย์ ลำดับเหตุปัจจัยกล่าวว่า พลังอสุจิของพระศิวะถูกส่งผ่านพระอัคนีไปถึงพระคงคา เหล่ากฤตติกาและหมู่มารดา-เทวีเข้ามาเกี่ยวข้องในนัยแห่งการอุ้มครรภ์ จนพระสกันทะผู้มีหกพักตร์ปรากฏและได้รับการสถาปนาเป็นเทวเสนาปติ เรื่องราวใหญ่ถูกผูกเข้ากับภูมิศักดิ์สิทธิ์แห่งอวันตี—เมื่อศักติของพระสกันทะถูกทอดลง จึงเกิดตถีรถะ ‘ศักติภेद’ และตถีรถะอื่น ๆ มากมาย อีกทั้งพระพรหมทรงสถาปนา ‘โกฏิตีรถีศวร’ (พระศิวะ) ณ โกฏิตีรถะ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ กล่าวถึงการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การได้เฝ้าพระศิวะ การทำศราทธะ และการให้ทาน (รวมถึงถวายโคให้น้ำนมและพิธีปล่อยโคผู้) ณ โกฏิตีรถะ พร้อมระบุอานิสงส์เป็นแนวทางจริยธรรมสำหรับผู้แสวงบุญ.
Adhyaya 35
अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
บทนี้สันตะกุมารกล่าวเป็นสารบัญย่อแห่งพิธีและภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ในอวันตี โดยแจกแจงผลบุญของการอาบน้ำในทีรถะและบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ (วาปี) ที่มีนามเฉพาะ เช่น สวรรณะกษุรา และวิษณุวาปี ตลอดจนการสำรวมอินทรีย์ (ชิตอินทรียะ) การได้เฝ้าดาร์ศนะพระมเหศวร การบูชาพระอภัยเยศวร และการไปเยือนพระอคัสตเยศวรด้วยจิตแน่วแน่ นอกจากนี้ยังเชื่อมการปฏิบัติในฤดูกาลเดือนไจตระและผาลคุนะกับการตื่นเฝ้า (ชาคระ) และการถืออุโบสถ/อดอาหาร (อุปวาสะ) เพื่อความบริสุทธิ์และความประพฤติดี มีข้อกำหนดเฉพาะสำหรับพระอคัสตเยศวร คือให้สร้างรูปอคัสตยะด้วยทองหรือเงินตามกำลัง ประดับด้วยปัญจรัตนะและผ้า บูชาด้วยผลไม้และดอกไม้ให้ถูกกาล และรักษาวรตยาวนานเจ็ดปี พร้อมให้มนต์อัรฆยะถวายแด่อคัสตยะว่า “กาศปุษปะ-ประตีกาศะ… กุมภะโยเน…” ผลที่กล่าวไว้คือความมั่งคั่งและบุตรธิดา การไปสวรรค์หลังสิ้นชีพ การเกิดใหม่ในตระกูลสูง และท้ายที่สุดความสำเร็จทางโยคะ อีกทั้งการฟังและสาธยายเป็นนิตย์ย่อมพ้นบาปและมีความยินดีในโลกของฤๅษี (มุนิโลก)
Adhyaya 36
Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของฤษีวยาสะถึงที่มาของนามศักดิ์สิทธิ์ในอวันตีกษेत्र เช่น มหากาล ศิวปท โกฏีศวร/โกฏีตีรถะ นรทีป ศังโขทฺธารณ ศูเลศวร โอมการ ธูตปาปะ และอังคาเรศวร รวมทั้งเหตุที่อุชเชนีได้รับการยกย่องว่าเป็นนคร “เจ็ดกัลปะ” สันตกุมารตอบโดยแจกแจงนามนครตามกัลปะทั้งเจ็ด—สวรรณะศฤงคา กุศสถลี อวันติกา อมราวตี จูฑามณิ ปัทมาวตี และอุชเชนี—พร้อมกล่าวถึงอานิสงส์แห่งการสวดระลึกนามเหล่านี้เพื่อความบริสุทธิ์. ต่อมามีตำนานว่าอินทรฆ่ากณกทานวะ บุตรของอันธกะ แล้วเข้าพึ่งพระศิวะ พระศิวะทรงสำแดงวิศวรูปอันใหญ่ยิ่งดุจไภรวะ และเสด็จลงด้วยพระบาทหนึ่ง ก่อให้เกิดแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ รอยพระบาทนั้นเป็นที่รู้จักว่า “ศิวปท” และเพราะการทำลายบาป “โกฏิ” จึงเกิดเกียรติคุณของ “โกฏีตีรถะ” ครั้นอันธกะยกทัพทำให้เหล่าเทพหวาดหวั่น พระศิวะทรงอวตารเป็นมหากาลเข้าต่อสู้และปราบปราม. เมื่อความมืด (ตมัส) ของอันธกะแผ่คลุมโลก จึงมีการปรากฏของพระอาทิตย์ในรูปมนุษย์คือ “นราทิตยะ/นรทีป” ฟื้นคืนแสงสว่าง บทนี้บอกแนวทางการทำทัศนะ (darśana) และบูชา (pūjā) เวลามงคล และผลแห่งการได้เห็นนรทีปถึงการไปสู่สุริยโลก อีกทั้งกล่าวถึงรัถยาตราในวันชเยษฐะ ศุกล ทวิตียา—ทิศทางการชม การฉุดลากรถ การเวียนประทักษิณ และเครื่องสักการะประกอบ. ท้ายที่สุดหลังอันธกะพ่ายแพ้ พระวิษณุทรงเป่าสังข์ จึงบังเกิด “ศังโขทฺธารณตีรถะ” มีทั้งสันนิธิของพระวิษณุและลึงค์ พร้อมระบุการถือศีลอด ผลแห่งทัศนะ และอานุภาพคุ้มครองจากการถวายบูชาอย่างถูกต้อง รวมถึงโยคินี-พลี.
Adhyaya 37
Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
สันตกุมาระเล่าลำดับการสถาปนาสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ในอวันตีกษेत्रะ อันเนื่องด้วยการปราบอันธกะ. เมื่ออันธกะถูกตรีศูลแทง เสียงที่บังเกิดขึ้นถูกยกเป็นนิมิตแห่งการปรากฏของพระศิวะในรูปโอมการะ; การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และวินัยแห่งสมาธิถูกกล่าวว่าเป็นหนทางชำระบาปและนำสู่ความหลุดพ้น. ครั้นตรีศูลเคลื่อนไปถึงนที/สายน้ำโภควตี จึงเกิดนาม “ศูเลศวร” และตั้งชื่อ “ธูตปาป” เป็นตีรถะ พร้อมระบุวันถือศีลอด/วรตสำหรับผู้ศรัทธา. เมื่ออสูรที่เกิดจากโลหิตกลับมารุกราน เหล่าเทพสร้างเทวีมารดา—พราหมณี เกามารี และรูปดุร้ายต่อเนื่องจนถึงจามุณฑา; ใกล้ต้นไทรพวกนางเป็นที่รู้จักว่า “วฏมาตฤ”. ผู้ไปอาบน้ำแล้วได้ทัศนะย่อมได้ความบริสุทธิ์และบุญในแดนของนาง. เหตุการณ์เสียงคำรามดุจสิงห์ของพระศิวะทำให้เกิด “สิงเหศวร” และ “กัณเฐศวร” เป็นจุดคุ้มครองจากอันตรายและความหวาดกลัว. จากพระดำรัสประทาน “อภัย” ของพระศิวะ จึงปรากฏ “อภเยศวร”; การบูชาด้วยระเบียบวินัยที่นั่นถูกเทียบเท่าผลแห่งมหายัญ และทำให้พ้นความกลัวต่อหมู่ผู้มุ่งร้าย. ต่อมาว่าด้วยการขจัดอุปสรรคโดย “มหาวินายกะ” พร้อมข้อปฏิบัติบูชาวันจตุรถีทุกเดือน. ท้ายสุดเล่ากำเนิด “อังคารกะ” (ดาวอังคาร) จากเหงื่อของพระศิวะ นำสู่ “อังคาเรศวร” ระบุพิธีถวายอรฺฆยะในวันจตุรถี/วันอังคาร และสัญญาผลดีทั้งในโลกนี้และหลังความตาย.
Adhyaya 38
अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
อัธยายะ 38 ซึ่งสันตะกุมาระเป็นผู้เล่า เปิดเผยเหตุการณ์ทางเทววิทยาที่เชื่อมโยงกันอย่างแน่นแฟ้น เริ่มด้วยความเกรี้ยวกราดของจามุณฑา นางดื่มโลหิตที่เหลือของรากษส ทำให้พักตร์ส่องประกายอันน่าหวาดหวั่น และเมื่อมายาและกำลังของอันธกะพังทลาย ร่างของเขาก็หมดฤทธิ์สิ้นแรง ครั้นเผชิญความกลัวและไร้ที่พึ่ง อันธกะละทิ้งรชัสและตมัส รับสภาพสาตตวิก แล้วน้อมตนเป็นผู้ขอพึ่งพระศังกร สรรเสริญพระศิวะอย่างยืดยาวว่าเป็นผู้สร้าง เป็นผู้กำกับสุขทุกข์ เป็นผู้ทรงคงคาและจันทร์เสี้ยว และเป็นที่พึ่งสูงสุด ทั้งยังมีผลश्रุติว่า ผู้ภักดีพระศิวะผู้ประพฤติบริสุทธิ์ หากสวดหรือสดับบทสรรเสริญนี้ ย่อมได้ถึงศิวโลกอันไม่เสื่อมสูญ ต่อมาพระศิวะทรงปรากฏ ประทานทิพยเนตร และตรัสให้ขอพรตามปรารถนา อันธกะมิได้ขอตำแหน่งอำนาจแห่งโลกหรือจักรวาล หากขอสถานะในหมู่คณะคณของพระศิวะ (คณปัตยะ) พระศิวะจึงประทานความเป็นผู้นำอันทรงเกียรติ ยั่งยืน ปราศจากความโศก พร้อมฤทธิ์โยคะ แล้วอันธกะก็จากไปในฐานะคณะคณ ครั้นนั้นเทวีทั้งหลายมีพราหมณีเป็นประธานมาถึง พระศิวะทรงปลอบจามุณฑา และทรงเรียกเทวีผู้เสวยโลหิตเหล่านั้นว่า ‘อาวันตยะมาตาระห์’ เพราะกำเนิดและอานุภาพในอวันตี ทรงกำหนดที่สถิตมั่นคง อำนาจชำระบาป และบทบาทประทานพร อีกทั้งตรัสว่า การได้ทัศนะในวันอมาวาสยาเดือนศราวณะให้ความรุ่งเรือง—บุตร ทรัพย์ ความงาม และความรู้—และมอบหมายให้คุ้มครองนครตลอดกัลปะ บทท้ายยกย่องการสดับเรื่องนี้ว่าเป็นหนทางสู่แดนพระรุทระ
Adhyaya 39
Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
บทนี้ดำเนินด้วยรูปแบบถาม–ตอบ หลังจากกล่าวถึงมหิมาแห่งเกษตรแล้ว ฤๅษีวยาสะขอความกระจ่างเชิงจำนวนเกี่ยวกับ (1) จำนวนทีรถะ และ (2) จำนวนลิงคะในมหากาลวนะ สนะตกุมารตอบด้วยการพรรณนาแบบอุปมาเกินจริงว่า ลิงคะมีมากล้นจนประหนึ่งนับมิได้ เพื่อยืนยันความศักดิ์สิทธิ์อันไม่สิ้นสุดของสถานที่นั้น ต่อมาคำสอนเปลี่ยนจากการนับไปสู่คุณสมบัติ—ผู้ใดเกิดในที่นั้น ไม่ว่าจะเป็นสกามะ (ยังมีความปรารถนา) หรืออะกามะ (ไร้ความปรารถนา) ย่อมได้รับเกียรติในโลกของพระศิวะ การอาบน้ำในทีรถะและทำตนให้บริสุทธิ์เชื่อมโยงกับการได้พำนักในศิวธาม และยกเกษตรนี้เป็นประธานในบรรดาสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติว่า การสดับด้วยมหาภักติย่อมนำไปสู่ปรมคติ ทำให้การรับฟังพระคัมภีร์เป็นการปฏิบัติที่เปลี่ยนแปลงชีวิตได้
Adhyaya 40
कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
อัธยายะ 40 ดำเนินเรื่องเป็นบทสนทนาว่าด้วยภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์และรากศัพท์ของนามสถานที่ เมื่อได้ยินสรรเสริญว่ากษेत्रนี้ขจัดความหวาดกลัวและนำไปสู่ความหลุดพ้นแล้ว ฤๅษีวยาสะจึงถามสันัตกุมารว่า เหตุใดนคร/แคว้นนี้จึงมีนามหลายประการ ได้แก่ กนกศฤงคา กุศสถานี อวันตี ปัทมาวตี และอุชชายินี สันัตกุมารวางเรื่องไว้ในกรอบกัลปก่อนหน้า โดยกล่าวว่าเป็นคำสืบทอดจากพระพรหมถึงวามเทวะ ในเรื่องเล่าที่แทรกอยู่ พระพรหมและพระมหेशวรเข้าเฝ้าพระวิษณุผู้ทรงคุ้มครองโลก ขอให้ประทานธามอันศักดิ์สิทธิ์และตีรถะที่มั่นคงไม่เสื่อมสลาย พระวิษณุทรงกำหนดที่ประทับให้ทั้งสองในทิศเหนือและทิศใต้ และทรงพรรณนาพระมหากาลผู้รุ่งโรจน์ดุจเพลิง เป็นผู้ทรงค้ำจุนจักรวาล รายล้อมด้วยคณะคณะ (คณะคณา) นครนี้ถูกกล่าวว่าเป็นการสร้างสรรค์ของทวยเทพเพื่อการลีลาแห่งจักรวาลและประโยชน์สุขของสรรพโลก ประดับด้วยปราสาทยอดทองที่วิศวกรรมันเนรมิต ท้ายที่สุดอธิบายที่มาของนามอย่างชัดเจนว่า เพราะนครนี้ได้รับการประกาศว่าเป็น ‘เหมหศฤงคะ’ คือมียอดทอง จึงเป็นที่รู้จักในนาม ‘กนกศฤงคา’ ตอนจบยืนยันว่า พระพรหม พระวิษณุ และพระมหेशวรประทับอยู่ที่นั่นด้วยการสวดภาวนา (ชปะ) และประทานผลตามปรารถนาแก่ผู้มีศรัทธา
Adhyaya 41
Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
สนัตกุมารเล่าแก่ฤษีวยาสถึงภาพในกาลต้นแห่งสรรพสิ่ง เมื่อหมู่สัตว์โลกเกิดความเป็นศัตรูกันทั่วหน้า—ทั้งเทวะกับทานวะ มนุษย์ สิทธะกับวิทยาธร ตลอดจนสัตว์และนก—ประหนึ่งความสำรวมและความกลมเกลียวเสื่อมสลาย ครั้นพระพรหมผู้สร้างเห็นความอลหม่านนั้น จึงเข้าสู่สมาธิภาวนาและขอพึ่งพระหริ/พระวิษณุ ผู้ขจัดทุกข์. พระวิษณุทรงปรากฏเป็นวิศวรูป ตรัสยืนยันอานุภาพแห่งธยานโยคะและพระองค์เป็นผู้ทรงอภิบาลโลก พระพรหมลุกขึ้นถวายการต้อนรับตามพิธี—ปาทยะ อาจมนียะ มธุปารกะ—แล้วสรรเสริญยืดยาว กล่าวพระนามอันศักดิ์สิทธิ์ เช่น อุเปนทระ วาสุเทวะ วิศวเสนะ กฤษณะ ชิษณุ พร้อมลักษณะคือสังข์ จักร ธวัช ครุฑพาหนะ และความเป็นมงคลนิรันดร์แห่งพระศรี. เมื่อทรงพอพระทัย พระวิษณุทรงขอให้แสดง ‘มณฑล’ อันบริสุทธิ์และสถานที่มั่นคงที่เกี่ยวเนื่องกับพระสทาศิวะ พระพรหมจึงชี้สถานศักดิ์สิทธิ์ใกล้อาศรมของฤๅษีจยวน ที่นั่นพระวิษณุประทับบนพื้นซึ่งปูด้วยหญ้ากุศะ จึงตั้งนามสถานที่ว่า “กุศสถลี” ตามหญ้ากุศะที่ปกคลุม และยืนยันเกียรติคุณของสถานที่นี้ว่าเลื่องลือในสามโลก.
Adhyaya 42
अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
สันตกุมาระเล่าเหตุการณ์ในกัลปะก่อนว่า เหล่าเทวะพ่ายแพ้ต่อฝ่ายตรงข้าม และอ่อนกำลังเพราะบุญเสื่อม จึงไปพึ่งพาและขอคำแนะนำจากประजาปติพรหมา แล้วเดินทางสู่เทวสถานอันเกี่ยวเนื่องกับพระวิษณุซึ่งพรรณนาด้วยภาพสวรรค์อันงดงาม ที่นั่นพวกเทวะสรรเสริญพระวาสุเทวะด้วยบทสรรเสริญหลากรูป และระลึกถึงอวตารเพื่อการคุ้มครองจักรวาล ได้แก่ กูรมะ นฤสิงหะ วราหะ รามะ พุทธะ และกัลกิ ต่อมามีสุรเสียงไร้กายสั่งให้ตั้งจิตที่มหากาลวัน ซึ่งมีนครศักดิ์สิทธิ์ชื่อกุศสถลี เป็นศูนย์กลางที่บันดาลความปรารถนาทั้งปวง เพราะพระศิวะทรงสถิตอยู่ที่นั่นตลอดวัฏจักรแห่งกาลเวลา คุณความดีของกุศสถลีถูกยกย่องเหนือมหาตีรถะทั้งหลายด้วยการเปรียบ “สิบเท่า” ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และกล่าวว่าทาน พิธีกรรม ชปะ โหมะที่ทำ ณ ที่นั้นให้ผลเป็นอักษยะ คือไม่สิ้นสุด เหล่าเทวะเดินทางไปยังนครที่สงบกลมเกลียวและเปี่ยมคุณธรรม พบตีรถะชื่อไปศาจโมจน; เมื่ออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ สวดอ่าน บูชา และให้ทาน ก็ได้บุญไม่รู้หมด ชนะศัตรู และกลับสู่เทวสถานของตน ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: ผู้ฟังหรือสาธยายเรื่องนี้ย่อมล้างบาป ได้ความรุ่งเรือง บุตรหลาน และฐานะอันสูงส่งในแดนพระศิวะ
Adhyaya 43
त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
สันตกุมารเล่าแก่ฤษีวยาสในอวันตีขันฑะถึงความศักดิ์สิทธิ์ของอุชเชนีผ่านเหตุการณ์ “ตรีปุระ” อันมีนัยทางเทววิทยาและศีลธรรม ตรีปุระ ราชาอสูร บำเพ็ญตบะอย่างรุนแรงจนได้พรให้คงกระพันต่อหมู่สัตว์หลายจำพวก แล้วจึงทำลายระเบียบของเทวะและมนุษย์ วัฒนธรรมพิธีกรรมเสื่อมสลาย—อัคนิโหตระและโสมยัชญะหยุดลง ถ้อยคำสวาหา-สวธา-วาษฏ์ไม่ปรากฏ เทศกาลหายไป เทวสถานและการบูชาพระศิวะลดน้อย คุณธรรมอย่างทาน เมตตา การเกื้อกูล และตบะก็ร่อยหรอ แสดงว่าธรรมะคือรากฐานแห่งอารยธรรม เหล่าเทวะที่อ่อนกำลังเข้าพึ่งพรหมา พรหมานำไปยังมหากาลวันในแคว้นอวันตี ทำสนาน ทาน ชปะ และโหมะ ณ รุทรสรัส แล้วอ้อนวอนมหากาล (พระศิวะ) พระศิวะทรงชี้หนทางแห่งชัยชนะและย้ำว่าบุญจากทาน-โหมะในอวันตีเป็นผลไม่เสื่อมสูญ ต่อมาเทวะทั้งหลายบูชาจามุณฑา/ทุรคา พระแม่ประทานอาวุธสูงสุด “ปาศุปตะ” แด่พระศิวะ พระศิวะทรงทำลายตรีปุระพร้อมมายาของเขา แล้วเสด็จกลับสู่อวันตี ความปกติของโลกและสังคมกลับคืน—ยัชญะและเทศกาลเริ่มใหม่ ไฟศักดิ์สิทธิ์ลุกโชติช่วงอย่างสงบ และเกียรติคุณของนครได้รับการสถาปนา ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: การพำนักในอุชเชนีบรรลุเป้าหมายทั้งความรู้ ทรัพย์ บุตร สุข ปัญญา และความรัก; การฟังหรือสาธยายเรื่องนี้ชำระบาปและให้บุญประหนึ่งถวายโคหนึ่งพันตัว.
Adhyaya 44
पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
สันตกุมารเล่าแก่ฤษีวยาสถึงเรื่องกวนเกษียรสมุทรในแบบท้องถิ่นแห่งอวันตีขัณฑะ โดยยกเป็นคำสอนว่าด้วยความขัดแย้ง การจัดสรรทรัพยากรศักดิ์สิทธิ์ และการรับรองเชิงพิธีกรรมของตirthaสำคัญในดินแดนอวันตี เหล่าเทวะและอสูรใช้เขาพระสุเมรุเป็นแกนกวน ใช้วาสุกีเป็นเชือกกวนสมุทร จึงบังเกิดรัตนะสิบสี่ประการ เช่น พิษหาลาหละ พระจันทร์ กามเธนุ ไอราวต ปาริชาต เกาสตุภะ ธันวันตริ และพระลักษมี เมื่อเกิดข้อพิพาทเรื่องการแบ่งปัน นารทเข้ามาไกล่เกลี่ย และพระหริทรงแปลงเป็นโมหินีเพื่อให้อมฤตตกแก่ฝ่ายเทวะ ราหูแฝงตัวมาดื่มอมฤต พระวิษณุจึงตัดศีรษะ แต่เพราะสัมผัสอมฤตจึงดำรงอยู่เป็นราหูและเกตุ เลือดที่ไหลถูกผูกโยงให้เป็นมหาตีรถะในกษेत्रนี้ ผู้ใดอาบน้ำด้วยความบริสุทธิ์และเจตนาถูกต้องย่อมสิ้นมลทินและพ้นเคราะห์ราหู ต่อจากนั้นกล่าวถึงการจัดสรรรัตนะให้แก่เทพและโลกต่าง ๆ จนถึงการที่ปัทมาเสด็จพำนักในมหากาลวนะ ทำให้เมือง/ถิ่นนั้นมีนามว่า “ปัทมาวตี” กำหนดการปฏิบัติคือสฺนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) ทานะ อรจนะ และตัรปณะถวายแก่เทวะและปิตฤ ซึ่งให้ผลดับบาป ความยากจน และเคราะห์ร้าย พร้อมเกื้อกูลวงศ์ตระกูล ตอนท้ายยกย่องการฟังและสาธยายเรื่องนี้ว่าให้บุญใหญ่เสมอมหายัญตามพระเวท.
Adhyaya 45
कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
บทอัธยายะนี้ดำเนินด้วยบทสนทนาซ้อนชั้น: สนะตฺกุมารกล่าวแก่วยาสะ และถ่ายทอดเรื่องของโลมศะผู้จาริกแสวงบุญซึ่งได้พบ “นครอันมีบุญยิ่ง” โลมศะพรรณนาสถานที่ที่เรียกว่า ‘คุหฺยาต-คุหฺยตระ’ คือเร้นลับยิ่งนัก ที่ซึ่งหระ (พระศิวะ) ประทับอยู่ และกล่าวกันว่าเพียงได้ทัศนะ (darśana) ก็สามารถลบล้างบาปหนักได้ ต่อจากนั้นมีการกล่าวถึงหมู่เทพและสรรพภาวะเป็นดุจสภาจักรวาล—พรหมา รุทร อาทิตยะ วสุ วิศเวเทวะ มรุต คันธรรพ สิทธะ ไภรวะ วินายกะ เทวีทั้งหลาย เป็นต้น—แสดงว่าสถานที่นี้เป็นเสมือนจุลจักรวาลแห่งระเบียบทิพย์ จากนั้นบรรยายสภาพเมืองอันเป็นอุดมคติ: ปราศจากความโศก โรคภัย ความยากจน ความบาดหมาง และความอ่อนแอทางศีลธรรม ผู้คนเกื้อกูลกัน มีวินัยและให้คำสอนกัน และบรรยากาศสว่างไสวประหนึ่งแสงจันทร์ตลอดกาล เมืองได้ชื่อว่า ‘กุมุทวตี’ เพราะดอกกุมุท (บัว) บานไม่ขาด และยังระบุว่าเป็น ‘ปัทมาวตี’ ด้วย ย้ำถึงผลแห่งพิธีกรรมว่า การทำศราทธะ (śrāddha) ที่นั่นป้องกันมิให้บรรพชนตกจากสวรรค์ และการอาบน้ำทิพย์ การให้ทาน การบูชาไฟ และการสักการะทั้งปวงย่อมเป็น ‘อักษยะ’ คือให้ผลไม่เสื่อมสูญ ปิดท้ายด้วยผลश्रุติยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ดั้งเดิมของนครนี้
Adhyaya 46
कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
บทนี้เป็นคำสอนของสันตกุมาระแก่วิยาสะ อธิบายว่ากุศัสถลีได้รุ่งเรืองเป็นนครศักดิ์สิทธิ์เสมอด้วยอมราวตีได้อย่างไร โดยเล่าว่ามรีจิ-กาศยปะบำเพ็ญตบะอันเข้มงวดในมหากาลวนะอันเป็นมงคล ยาวนานด้วยศีลวัตรและความสำรวม ครั้นตบะสำเร็จ มีสุรเสียงทิพย์ไร้กายประทานพร: วงศ์สกุลและเกียรติยศอันยั่งยืน การยอมรับตบะร่วมของอทิติพร้อมการคุ้มครอง และการบังเกิดของบุตรทิพย์ในกาลหน้า—โดยมีวิษณุและอินทระเป็นผู้เด่น—ทำให้กาศยปะได้รับการสถาปนาเป็นประชาปติ ต่อจากนั้นกล่าวสรรเสริญภูมิประเทศ: กุศัสถลีงดงามดุจนันทนวันและมีบารมีศักดิ์สิทธิ์ประหนึ่งอมราวตี มีนิมิตแห่งการสมปรารถนาเช่นกามเธนุ พฤกษาศักดิ์สิทธิ์อย่างปาริชาตะ และสระน้ำดุจบินทุ-สรัส/ภาพพจน์คล้ายมานัสสโรवर เต็มด้วยสรรพสัตว์มงคลและรัตนะ ข้อความยืนยันว่า สิ่งใดเป็นทิพย์ในแดนสวรรค์ สิ่งนั้นมีอยู่ในมหากาลวนะ และผู้อยู่อาศัยก็มีรูปและจริยาดุจเทวา ในผลश्रุติกล่าวถึงการจาริก: ผู้ใดมาถึง ทำสนานและทาน แล้วได้เฝ้าดูมหेशวร ย่อมได้ความสำเร็จในโลก และเมื่อสิ้นกายไปถึงศิวโลก; การสวดหรือสดับบทนี้ให้บุญเสมอศตะรุทรียะ
Adhyaya 47
विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
สันตกุมาระเล่าแก่พระวยาสถึงเรื่องเก่าที่สืบจากพระพรหม ว่าด้วยกษेत्रอันลี้ลับยิ่งและชำระมลทินอย่างยิ่ง. พระศิวะเสด็จพร้อมพระอุมาในป่าร่มครึ้ม ครั้นแล้วเหล่าเทวะ อสูร คณะคณา มารดาเทวี (มาตฤกา) วินายก เวตาล ไภรวะ ยักษ์ สิทธะ ฤๅษีพร้อมครอบครัว คันธรรพ-อัปสรา และหมู่อื่น ๆ ต่างตั้งจิตภาวนาและบูชาอุมาปติ. พระปารวตีทอดพระเนตรเห็นพวกเขาต้องเผชิญลม ฝน และแดด จึงทูลขอให้พระศิวะประทานที่พำนักอันงดงามเหมาะแก่ความจำเป็นของทุกหมู่. แล้วพระศิวะทรงสำแดงนครอันกว้างใหญ่สว่างไสวด้วยฤทธิ์โยคมายา มีลักษณะละเอียดงดงาม: ตลาดและลานเมือง คฤหาสน์และกำแพงประดับรัตนะ ธรณีประตูฝังอัญมณี ธงและปฏากะ ระบบน้ำ สระและดอกบัว นกนานา อุทยาน เสียงดนตรี การศึกษา พิธียัญญะ พิธีสังสการ การสาธยายคัมภีร์ต่อสาธารณะ และศิลปวิทยาต่าง ๆ. นครนั้นมีนามว่า “วิศาลา” ได้รับสรรเสริญว่าไร้ผู้เสมอบนแผ่นดิน และให้ได้ทั้งความผาสุกทางโลกกับหนทางสู่โมกษะ. ตอนผลश्रutiกล่าวว่า การเอ่ยนาม “วิศาลา” ยกผู้เอ่ยให้รุ่งเรืองในแดนพระศิวะ; การทำศราทธะที่นั่นให้ผลไม่เสื่อม; แม้เพียงได้ฟังเรื่องนี้ก็ชำระบาปหนักได้โดยฉับพลัน.
Adhyaya 48
प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
บทนี้เป็นคำสอนของสันตกุมาระแก่วิยาสะ ว่าด้วยคัมภีร์ปุราณะอันลึกซึ้งเกี่ยวกับการนับกาลเวลาและวัฏจักรจักรวาล โดยเริ่มจากการวางหลักความลับและคุณสมบัติของผู้ควรรับฟัง มิให้ถ่ายทอดแก่ผู้ไม่เหมาะสม จากนั้นอธิบายลำดับมาตราวัดเวลา ตั้งแต่นิเมษะและกาษฐา ไปจนถึงมุหูรตะ กลางวัน-กลางคืน ปักษ์ เดือน ฤดู และปี พร้อมเปรียบเทียบมาตราเวลาของมนุษย์ ปิตฤ และเทวะ ต่อมาบรรยายสี่ยุคพร้อมช่วงสันธยาและสันธยางศะ กำหนดมนวันตระว่าเป็นผลคูณของจตุรยุค และกล่าวว่ากัลปะ (กลางวันของพรหมา) กับราตรีของพรหมามีประมาณหนึ่งพันยุค ในฉากหลังแห่งกาลจักรวาลนี้ ยกย่องความมั่นคงพิเศษของมหากาลวัน และนครที่เรียกว่ากุศัสถลี/ประติกัลปา ว่าปรากฏซ้ำแล้วซ้ำเล่าข้ามกัลปะทั้งหลาย ท้ายบทกล่าวผลานุภาพว่า การประพฤติอย่างมีวินัยที่ประติกัลปา โดยเฉพาะการได้มหेशวรทัศนะ การถือปฏิบัติในวันเพ็ญเดือนไวศาขะ และการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในแม่น้ำศิปรา ให้ผลทางจิตวิญญาณอันยืนยาว อีกทั้งการฟังและการสอนเรื่องนี้ก็เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ด้วย
Adhyaya 49
शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
บทนี้ในอวันตีขันฑะเป็นบทสนทนาระหว่างวยาสะกับสันตกุมาร ว่าด้วยมหาตมยะของแม่น้ำศิปฺราอย่างย่อแต่เป็นมงคล วยาสะเอ่ยถึงตถาคติของตีรถะและเรื่องสถานที่ศักดิ์สิทธิ์หลายแห่ง แล้วขอให้เล่าเรื่องศิปฺราโดยสรุป สันตกุมารอธิบายความพิเศษว่า น้ำศิปฺราให้ความหลุดพ้นได้แม้เพียงอยู่ใกล้ และมีความดำรงอยู่เชิงจักรวาลครอบคลุมถึงไวกุณฐะ โลกทิพย์ มหาทวาร และปาตาละ จึงเป็นภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์หลายชั้น เหตุปฐมกถาเล่าว่า รุทระถือกะโหลกเป็นภาชนะบิณฑบาตในเพศนักบวช ไปขอทานจากวิษณุ เกิดการปะทะรุนแรงจนกระแสโลหิตไหลออกและกลายเป็นศิปฺรา เป็นเหตุเชิงตำนานแห่งความศักดิ์สิทธิ์ของสายน้ำ ต่อมาจากความขัดแย้งระหว่างหริ–หระ บังเกิดไข้มเหศวร (ชวร) และความร้อนฝ่ายไวษณวะเป็นคู่ปรับ ทั้งสองสงบลงเมื่อจุ่มกายในศิปฺราที่มหากาลวนะ ทำให้ศิปฺราได้รับการสรรเสริญว่าเป็น ‘ชวรฆนี’ ผู้ทำลายไข้ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติว่า ผู้ฟังเรื่องทิพย์นี้ด้วยความตั้งใจย่อมพ้นจากความหวาดกลัวอันเกิดจากความทุกข์แห่งไข้.
Adhyaya 50
शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
สันตกุมารอธิบายแก่พระวยาสถึงอานุภาพชำระบาปอันยิ่งใหญ่ของแม่น้ำศิปฺรา โดยยกตัวอย่างเชิงลบให้เป็นบทเรียนและหลักฐานแห่งคำสอน กษัตริย์นามทมนน ผู้ละเมิดธรรมทั้งทางสังคม พิธีกรรม และศีลธรรม ออกล่าสัตว์แล้วหลงเข้าไปในป่าใกล้มหากาลวนะ จนโดดเดี่ยวและถูกงูกัดถึงแก่ความตาย จากนั้นทูตของพระยมพาไปสู่กระบวนการลงทัณฑ์หลังความตายตามกฎแห่งกรรม ขณะเดียวกันศพถูกสัตว์และนกจิกกิน และอีกาตัวหนึ่งคาบชิ้นเนื้อไป ชิ้นเนื้อนั้นด้วยแรงกรรมที่ยังตกค้างตกลงสู่สายน้ำศิปฺรา คัมภีร์ยืนยันว่าเพียงสัมผัสน้ำศิปฺราก็ทำให้สภาพกรรมของเศษส่วนนั้นแปรเปลี่ยนฉับพลัน บาปถูกลบล้าง และทมนนปรากฏกายในรูปดุจพระศิวะ จนเขตอำนาจของพระยมถูกรบกวน เมื่อบริวารพระยมรายงานเหตุอัศจรรย์ พระธรรมราช (พระยม) จึงกล่าวว่า ศิปฺราเป็น ‘ผู้ขจัดบาปทั้งปวง’ แม้เพียงแตะต้องน้ำ อยู่ริมฝั่งในวาระสุดท้าย หรือเอ่ยนามศิปฺรา ก็ยังนำสรรพชีวิตไปสู่แดนพระศิวะ บทนี้ยกย่องศิปฺราเหนือกว่าตีรถะอื่น ๆ และลงท้ายว่าการได้สดับบทสนทนานี้เองก็ให้ผลแห่งความหลุดพ้น (ศฺรวณผล)
Adhyaya 51
शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
สันตกุมารเล่าแก่พระวยาสถึงเหตุที่แม่น้ำศิปราได้สมญา ‘อมฤโตทภวา’ คือเกี่ยวเนื่องกับอมฤต ในโลกนาค ณ เมืองโภควตี พระรุทระ/พระศังกรเสด็จมาในรูปบรรพชิตผู้หิวโหย ถือกะโปลา ขอทานจากเรือนสู่เรือน แต่พญานาคทั้งหลายละเมิดธรรมของการต้อนรับแขก (อทิถิธรรม) ไม่ถวายทานเลย พระศิวะกริ้วและถูกความหิวครอบงำ จึงออกนอกเมืองแล้วใช้พลังเนตรที่สามดื่มอมฤตซึ่งเก็บไว้ในกุณฑะคุ้มครองยี่สิบเอ็ดแห่ง อันเป็นที่พึ่งพิงชีวิตของนาค ทำให้เกิดความปั่นป่วนทั่วโลกและความตระหนกแก่หมู่นาค พญานาคพร้อมครอบครัวไปพึ่งพระหริ อากาศวาจาบอกว่าความผิดคือการเพิกเฉยต่อคำขอของพระศิวะ และชี้ทางแก้ให้ไปยังมหากาลวนะ ณ ฝั่งศิปรา—ติรถะที่ชำระสามโลกและประทานความปรารถนา—เพื่ออาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ตามพิธีและบูชาพระมหาเทวะ เมื่อไปถึงก็เห็นศิปราเป็นมหาติรถะ มีฤๅษี เทวดา สิทธะ และผู้แสวงบุญประกอบสันธยาและการให้ทานอยู่เนืองนิตย์ หลังสรงน้ำ พวกนาคบูชาด้วยดอกไม้ จันทน์ ประทีป ไนเวทยะ และทักษิณา แล้วสรรเสริญพระศิวะด้วยพระนามมากมาย พระศิวะทรงปรากฏ ยืนยันเหตุปัจจัยทั้งปวง และประทานการเยียวยา: ด้วยบุญแห่งการสรงศิปรา อมฤตจะกลับคืนสู่เรือนของพวกเขา อีกทั้งทรงบัญชาให้นำน้ำศิปราไปเทลงในกุณฑะทั้งยี่สิบเอ็ด เพื่อให้กลับเป็นอมฤตถาวร ตั้งแต่นั้นศิปราจึงเลื่องลือว่า ‘อมฤโตทภวา’; ผลานุศาสน์กล่าวว่า การสรงน้ำและการถือวัตรที่นั่นลบล้างบาป ป้องกันภัย ความพลัดพราก โรค และความยากจน และการสาธยายหรือสดับเรื่องนี้มีบุญประหนึ่งถวายโคพันตัว
Adhyaya 52
शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
บทนี้เริ่มด้วยสันตกุมารกล่าวสรรเสริญมหิมาแห่งแม่น้ำศิปฺรา (Śiprā) ว่าเพียงได้สดับมหาตมยะก็ยังบังเกิดบุญกุศลยิ่งใหญ่ พร้อมกล่าวถึงความศักดิ์สิทธิ์เฉพาะของศิปฺราในแคว้นอวันตี และทิศทางการไหลอันเป็นที่เคารพบูชา ต่อมาธรรมกถาหันสู่เหตุวิกฤตแห่งจักรวาล เมื่ออสูรหิรัณยากษะ (Hiraṇyākṣa) ครอบงำโลกทั้งหลาย ขับไล่เหล่าเทวะจากสวรรค์ และทำให้ระเบียบยัญพิธี ธรรม และจารีตสังคมปั่นป่วน เหล่าเทวะจึงไปพึ่งพระพรหม ผู้เล่าเหตุการณ์ก่อนหน้าเกี่ยวกับกุมารทั้งสี่และทวารบาลชัย–วิชัย อธิบายคำสาปที่ทำให้ตกไปเกิดเป็นอสูรสามชาติ ซึ่งหนึ่งในนั้นคือหิรัณยากษะ เมื่อธรรมเสื่อม พระวิษณุทรงอวตารเป็นวราหะ (Varāha) ต่อสู้ยืดเยื้อแล้วปราบหิรัณยากษะ ทรงกู้แผ่นดินและฟื้นความมั่นคงของจักรวาล จากบริบทการกู้นี้ คัมภีร์เชื่อมภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์กับพระวรกายทิพย์ โดยพรรณนาว่าแม่น้ำศิปฺราอุบัติจากพระหฤทัยของพระผู้เป็นเจ้า เปี่ยมด้วยสายน้ำอันนำความปีติ มีสระบัว นก มุนี และกิจแห่งยัญพิธีประดับอยู่ มหากาลวันและสระศักดิ์สิทธิ์ที่เกี่ยวข้องได้รับการสรรเสริญว่า การอาบน้ำบูชา การถวายทาน และการทำศราทธะ (śrāddha) ให้ผลสูงส่ง เหล่าเทวะทำพิธีตามพระบัญชาของพระวิษณุแล้วได้โลกของตนคืน ท้ายบทบอกนัยว่าจะมีการขยายเรื่องกำเนิดศิปฺราโดยละเอียด ว่าเป็น ‘ธิดา’ แห่งวราหะและเป็นแม่น้ำที่บังเกิดจากพระวรกายของพระวิษณุ
Adhyaya 53
सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
อัธยายะ ๕๓ ดำเนินเป็นบทสนทนา: ฤๅษีวยาสะถามถึงตัวตน กำเนิด และผลแห่งสถานที่ชื่อ “สุนทระกุณฑะ” สนะตกุมาระตอบว่าเป็นตีรถะสูงสุดในแคว้นอวันตี ชำระบาปและประทานผลตามปรารถนา จากนั้นเล่าตำนานกำเนิดด้วยภาพแห่งปรลัย: ยอดเขาที่เกี่ยวเนื่องกับไวกุณฐะตกลงสู่มหากาลวนะอันน่าครั่นคร้ามแต่เร้นลับ แล้วบังเกิดกุณฑะดุจแก้วมณี มีบันไดรัตนะ น้ำบริสุทธิ์ และพฤกษา-สัตว์ทิพย์รายรอบ ที่นั่นพระเวท ศาสตรา ปุราณะ มนตร์ (รวมโอมการะและคายตรี) ตลอดจนมาตราวัดกาล กล่าวกันว่าดำรงอยู่ประหนึ่งมีรูปกาย เหล่าเทวะและกึ่งทิพย์พากันมาพึ่งเพราะหวั่นพร่องแห่งกัลปะ กุณฑะนี้มีพระวิษณุและพระศิวะพร้อมพระศักติเป็นเทพประจำ ผู้พำนักสองสัปดาห์หรือหนึ่งเดือนย่อมได้อยู่ไวกุณฐะยาวนาน แม้สัตว์เล็กน้อยหากสิ้นชีพที่นั่นก็ถึงคติฝ่ายไศวะ ต่อมามหิมาแห่งชื่อ “ปิศาจโมจน” ถูกยกด้วยอุทาหรณ์: พราหมณ์แดนใต้ชื่อเทวละประพฤติผิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า ก่อบาปหนัก จึงเสวยโทษในนรกและภาวะเปรตยาวนาน ก่อนเกิดเป็นปิศาจ ครั้นมาถึงมหากาลวนะถูกสิงโตฆ่าใกล้ลึงคะและกุณฑะ เมื่อตกลงสู่น้ำมีกระดูกชิ้นหนึ่งหลุดออก และด้วยบุญแห่งตีรถะบาปทั้งปวงดับสิ้น สภาวะละเอียดของเขาเข้าสู่ลึงคะ ทำให้สถานที่นี้เป็นที่ชำระและปลดปล่อย ตอนท้ายกำชับให้สรงน้ำที่ปิศาจโมจน บูชาปิศาจโมจเนศวร ทำมหาทาน และสวด/ฟังเรื่องนี้ ซึ่งล้วนให้ความบริสุทธิ์และบุญใหญ่ ถึงกับกล่าวว่าเสมอผลอัศวเมธะ
Adhyaya 54
नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
บทนี้เป็นบทสนทนาธรรม: ฤๅษีวยาสะถามสันตะกุมาระว่า “นีลคงคา” มาถึงศิปรากุณฑะเมื่อใด สันตะกุมาระกล่าวถึงมหิมาแห่งตีรถะว่า การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในนีลคงคาและบูชาสังคเมศวร ช่วยชำระโทษที่เกิดจากคบหามิตรชั่วและทำให้บาปเสื่อมสิ้น ต่อมามีเรื่องกำเนิด: คงคาแบกรับมลทินของมนุษย์จนหม่นคล้ำ จึงคร่ำครวญและแสวงหาหนทางกลับสู่ความบริสุทธิ์ พระพรหมมีบัญชาให้ไปยังเขตมหากาลวนะ เพราะแม้เพียงเห็นศิปราก็ยังชำระให้บริสุทธิ์ คงคาไปถึงใกล้สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ เช่นอาศรมอัญชนี แล้วเข้าสู่ศิปรา เปลี่ยนจากสภาพ “นีละ” เป็น “ศุกละ” อันผ่องใส จึงเกิดตีรถะชื่อ นีลคงคา บทนี้ยังระบุการปฏิบัติ: ให้สฺนานที่ตีรถะนี้และบูชาพระหนุมานเป็นพิเศษ โดยเน้นมหาลยะศราทธะในปักษ์มืดเดือนอาศวิน การถวายติลาอัญชลีและเลี้ยงพราหมณ์ให้ผลยกย่องบรรพชนและความอิ่มเอิบยั่งยืน จากนั้นกล่าวถึงตีรถะที่สอง “ทุคธกุณฑะ” ซึ่งมีธรรมเนียมถวายเครื่องบูชาน้ำนม จึงเลื่องชื่อว่าแก้อุปสรรคและประทานความรุ่งเรือง การอาบน้ำ ดื่มน้ำ และถวายโคทานให้ผลเป็นสิริมงคล และหลังมรณกรรมได้ไปสวรรค์ แล้วจึงแนะนำให้ไปยังปุษกรเพื่อประกอบพิธีต่อไป
Adhyaya 55
Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของฤษีวยาสต่อสันตกุมาระว่า ภูเขาวินธยะปรากฏขึ้นในป่ามหากาลอันรื่นรมย์ได้อย่างไร และมีอำนาจใดเป็นเหตุให้เกิดขึ้น สันตกุมาระเล่าเหตุการณ์ก่อนหน้า: โลกถูกน้ำแห่งเรวา (นรมทา) ท่วมจนเกิดความหวาดหวั่นไปทั่วสามโลก เพื่อคุ้มครองแผ่นดิน เหล่าเทพและฤๅษีจึงไปหาอคัสตยะ อคัสตยะตั้งจิตภักดีต่อภวานีในนาม “วินธยวาสินี” แล้วสวดสรรเสริญยืดยาว กล่าวยกย่องพระเทวีว่าเป็นผู้พิทักษ์ ผู้ทำลายอำนาจอธรรม ผู้ประทานพร และเป็นหนึ่งเดียวกับรูปศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ เช่น คายตรี เป็นต้น เมื่อพระเทวีพอพระทัย จึงปรากฏพระองค์และประทานพร อคัสตยะทูลขอให้ทรงยับยั้งการเอ่อล้นอันน่ากลัวของเรวา พระเทวีเสด็จไปยังป่ามหากาล และอคัสตยะประกาศว่าจะควบคุมพลังเทวีที่กำลังแผ่ขยาย พร้อมตั้งข้อกำหนดว่า ภูเขาวินธยะไม่ควรสูงขึ้นจนกว่าเขาจะกลับจากภารกิจทางทิศใต้ อันเป็นการผูกระเบียบจักรวาลเข้ากับหน้าที่แห่งตบะ ต่อจากนั้นกล่าวถึงกุศัสถลี/อุชเชนีและตีรถะวิมโลทา: การอาบน้ำบูชา ณ ที่นั้น พร้อมการถวายทานและเลี้ยงดูแขกผู้รู้ ให้ผลอานิสงส์รอบด้าน—คุ้มภัย ความมั่งคั่ง อายุยืน ความบริสุทธิ์ และการได้ถึงแดนพระศิวะ โดยเฉพาะสตรีที่ถูกมองว่าประสบเคราะห์ทางสังคม/พิธีกรรม การอาบที่วิมโลทาและได้เห็นวินธยวาสินีถูกกล่าวว่าเป็นการลบล้างมลทิน นำความเป็นมงคล ทั้งบุตรและโชคแห่งชีวิตคู่ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ: ผู้สวดอ่านหรือสดับเรื่องนี้ได้บุญเสมอการถวายโคหนึ่งพันตัว
Adhyaya 56
क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
บทนี้เป็นบทสนทนา โดยสันัตกุมารอธิบายความศักดิ์สิทธิ์ของตีรถะ ณ สังฆมะที่แม่น้ำกษาตา (Kṣātā) มาบรรจบกับแม่น้ำศิปรา (Shiprā) ในมหากาลวนะ (Mahākālavana) กล่าวว่าการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ จุดบรรจบเพียงอย่างเดียวก็ยังให้ผลชำระบาปและนำไปสู่ความเกื้อกูลยิ่งได้ อีกทั้งมีพิธีเฉพาะกาล: เมื่ออมาวาสยา (amāvasyā) ตรงกับวันเสาร์ พึงทำศราทธะ (śrāddha) อุทิศบรรพชน ถวายน้ำผสมงา (tila) และไปนมัสการ-ทอดพระเนตรศิวลึงค์ประจำที่ (sthāvara-liṅga) โดยเชื่อว่าจะบรรเทาเคราะห์ทุกข์ที่เกี่ยวเนื่องกับศไนศจะระ (Śanaiścara) ได้ ต่อมาบทนี้กล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นตีรถะ โดยยกแม่น้ำเรวา (Revā) และจรมณวตี (Carmanvatī) เป็นต้นว่าเป็นแม่น้ำชำระมลทิน และเมื่อกษาตามาถึงมหากาลวนะจึงเป็นตีรถะสูงสุดชื่อ “กษาตาสังคม” จากนั้นแทรกตำนานทวษฏฤ–สาวิตรี/ฉายา (Tvaṣṭṛ–Sāvitrī/Chāyā) อธิบายเหตุที่พระอาทิตย์ได้ชื่อว่า “วิรชะ” (viraja ผู้พ้นมลทิน) พร้อมเล่ากำเนิดศไนศจะระ และยืนยันความสำคัญของพิธีตามกาล ยังระบุสถานที่จาริกใกล้เคียง ได้แก่ ธรรมสร (Dharma-sara) อันเกี่ยวกับตบะของยมะและการสถิตของมารุติ และอาศรมจยวนะ/จยวเนศวร (Cyavana-āśrama/Cyavaneśvara) ที่กล่าวถึงอัศวินกุมารและการได้ทิพยจักษุ ตอนท้ายเป็นผลश्रุติ (phalaśruti) ว่าการฟังหรือสาธยายให้บุญใหญ่เทียบเท่าทานมหาทาน ทำให้บทนี้เป็นดัชนีแห่งพิธีกรรมและภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์โดยสมบูรณ์
Adhyaya 57
गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
บทนี้เป็นบทสนทนา ระหว่างสันตกุมารกับวยาสะ ที่นำความศักดิ์สิทธิ์ของคยา-ตีรถะมาผูกไว้กับภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์แห่งมหากาลวนะในแคว้นอวันตี สันตกุมารประกาศว่าคยาเป็นตีรถะสูงสุด การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นั่นทำให้พ้นจากหนี้สามประการ (ฤณะ-ตรยะ) และเมื่อบูชาเทวะกับปิตฤแล้ว ย่อมนำไปสู่หนทางแห่งวิษณุโลก วยาสะจึงถามว่า ตีรถะที่เลื่องชื่อในแคว้นกิกาฏะจะมาปรากฏในมหากาลวนะได้อย่างไร สันตกุมารจึงเล่าเรื่องชำระบาป ซึ่งแม้เพียงได้ฟังก็เป็นคุณแก่บรรพชน ต่อมาได้พรรณนาราชธรรมในกฤตยุคสมัยพระราชายุคาทิเทวะ เมื่อธรรมะตั้งมั่นดุจมีสี่เท้า—ความอุดมสมบูรณ์ สุขภาพดี ความสามัคคีในสังคม และความสม่ำเสมอแห่งยัญพิธี ครั้นแล้วอสูรทุหาณฑะเข้าครอบงำโลก กดขี่พิธีเวท การบูชา และการถวายสวธา/สวาหา ทำให้หนทางธรรมะเสื่อมสลาย เหล่าเทวะและฤๅษีจึงพึ่งพรหมา และพรหมาเข้าเฝ้าพระวิษณุ บัดนั้นมีวาจาไร้กายสั่งให้รีบไปมหากาลวนะ อันเป็นเขตลี้ลับบริสุทธิ์ยิ่ง ที่มายาไม่อาจครอบงำ พร้อมแจกแจงเครือข่ายตีรถะหนาแน่น ได้แก่ แม่น้ำศิปราผู้บันดาลปรารถนา มหากาลีและพลังแห่งพระมารดา คยาและผลคุ พุทธคยาและอาทยคยา ตีรถะของพระวิษณุ “สิบหกเท้า” อันเกี่ยวกับคทาธร ปราจีสรัสวตี ไทรนยโครธอันไม่เสื่อม และศิลาให้โมกษะแก่เปรต ตอนท้ายย้ำเรื่องการเกื้อกูลบรรพชนว่า เพียงเข้าสู่เขตนี้ก็เชื่อว่ายกปิตฤจากภาวะนรกสู่สวรรค์และความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณที่สูงยิ่งได้
Adhyaya 58
Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
บทนี้เป็นบทสนทนาเชิงสั่งสอน เมื่อฤๅษีวยาสะทูลถามถึงศราทธะ (śrāddha) ว่ามีผลสูงสุดประการใด ความพึงพอใจของปิตฤ (pitṛ) แผ่ไปเพียงใด และการจำแนกหมู่ปิตฤเป็นอย่างไร สนะตกุมารอธิบายโดยสถาปนาศราทธะว่าเป็นรากฐานแห่งธรรมะและระเบียบยัญญะ พร้อมนิยามว่าเป็นการถวายทานด้วยศรัทธาเพื่อบูชาเทวะและอุทิศแก่บรรพชน จากนั้นแสดงกฎเกื้อกูลกันระหว่างเทวะกับปิตฤในจักรวาล และแจกแจงปิตฤเจ็ดหมู่ แยกภาวะมูรตะ/อมูรตะ ที่สถิต และความสัมพันธ์กับความสำเร็จทางโยคะ ทั้งยังยืนยันความเป็นเลิศของกิจเพื่อปิตฤเหนือกิจกับเทวะในกรอบคำสอนนี้ ต่อมาได้กำหนดคุณสมบัติของผู้ปฏิบัติ ได้แก่ พรหมจรรย์ การสำรวมตน ความบริสุทธิ์ ไม่โกรธ และยึดมั่นคัมภีร์ พร้อมเน้นการประกอบศราทธะ ณ ตีรถะ (tīrtha) บทนี้เปรียบเทียบลำดับผลและความอิ่มเอมในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ต่าง ๆ ยกย่องคยา (Gayā) เป็นพิเศษ และสรรเสริญมหากาลวนะ/อวันตี (Mahākālavana/Avantī) ว่าสูงสุด ท้ายบทขยายเป็นบัญชีผู้ตายหลากประเภทที่ยากลำบากหรือไร้ที่พึ่งทางสังคม โดยแนะนำศราทธะ ณ ตีรถะแห่งนี้เป็นเครื่องเกื้อหนุนให้ยกขึ้น และสรุปว่าเมื่อปฏิบัติถูกต้องย่อมพ้นจากหนี้สามประการ (ṛṇa-traya) และบรรลุความปรารถนาตามควรแก่ธรรม
Adhyaya 59
गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
อัธยายะ 59 เป็นบทสนทนาทางเทววิทยา เมื่อสันตกุมารอธิบายแก่วิยาสะถึงการมีอยู่และอานุภาพของตีรถะที่เกี่ยวเนื่องกับคยาในแคว้นอวันตี โดยเฉพาะในบริเวณมหากาลวนะ ตอนต้นกล่าวถึงคุณลักษณะอันชำระให้บริสุทธิ์ของคยาและพิธีกรรมต่าง ๆ ได้แก่ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การให้ทาน และการทำศราทธะอย่างถูกต้อง พร้อมย้ำว่าหากประกอบ ณ ตีรถะที่กำหนด ย่อมได้ผลบุญสอดคล้องกัน ที่นี่พระวิษณุ/ชนารทนะทรงปรากฏในฐานะรูปแห่งบิดา เชื่อมโยงกับการพ้นจาก “หนี้สามประการ” (ฤณะ-ตระยะ) ด้วยการตั้งใจประกอบพิธีบูชาบรรพชนให้ถูกทาง ต่อมามีเรื่องเล่าการทำให้เป็นท้องถิ่น: ตีรถะคยาถูกกล่าวว่าตั้งขึ้นในอวันตีแต่โบราณ ภายหลังเกี่ยวข้องกับไกกฏะ และมีอสูรถูกปราบด้วยสัญลักษณ์รอยพระบาทของคทาธระ พร้อมการสถาปนามหิมาของจุดนั้น บทยังระบุกรอบเวลาแห่งพิธี: ความชอบธรรมต่อเนื่องของคยา-ศราทธะ การประกอบประจำปีที่เรียกว่า “มหาลยะ” (พร้อมเครื่องหมายทางโหราศาสตร์) และการเน้นศราทธะมารดาที่สัมพันธ์กับอันวัษฏกา ครึ่งหลังนำตำนานเชิงสั่งสอนเรื่องภรรยาของฤษีทั้งเจ็ด ผู้ถูกกีดกันเพราะมลทินชื่อเสียง นารทนำพาไปยังตีรถะคยาแห่งอวันตีและอักษยวฏะ ด้วยการถือศีลอด การเฝ้าตื่น และความสำรวมในวันฤๅษิสัญญิตาปัญจมี พวกนางได้ความบริสุทธิ์คืนมาและกลับสู่ครอบครัวอย่างมีเกียรติ ตอนผลศรุติยืนยันว่าการให้ทาน ณ สถานที่นี้ให้บุญไม่สิ้นสุด และการฟังหรือสาธยายเรื่องนี้ให้ผลเสมอยัญญ์ใหญ่
Adhyaya 60
पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
บทนี้เริ่มด้วยกรอบการถ่ายทอดเรื่อง: ฤๅษีวยาสะขอให้เล่าขยายความเกี่ยวกับตีรถะสูงสุดชื่อ “ปุรุโษตตมะ” และสันตกุมารกล่าวนำว่าเรื่องนี้เพียงได้สดับก็ยังทำลายบาปได้ ต่อมาฉากย้ายไปยังสภาเทวะในไวกุณฐะ เมื่อพระลักษมีทูลถามพระวิษณุถึง “วิธี” แห่งกรรมบุญ—ทาน สฺนานะ ตบัส และศราทธะ—รวมทั้งความแตกต่างของผลตามกาละ เทศะ วันเทศกาล ติถี และตีรถะ พระวิษณุทรงแจกแจงกาลอันเป็นมงคล เช่น วันเพ็ญ วันดับ สังกรานติ คราส วยตีปาตะ เป็นต้น และกล่าวถึงตีรถะสำคัญ พร้อมยืนยันว่าการถวายทานในอวันตีให้ผล “อักษยะ” คือไม่เสื่อมสูญ จากนั้นทรงอธิบาย “อธิกมาส/มลมาส” (มลิมลุจะ) ว่าคืออะไร และเกิดขึ้นอย่างไรตามเหตุแห่งดาราศาสตร์—เดือนที่ไม่มีสังกรานติของดวงอาทิตย์ ในช่วงนี้บางสังสการควรเว้น แต่การปฏิบัติแบบภักติ เช่น วรตะ ชปะ ทาน และบูชา กลับเป็นที่สรรเสริญ พระวิษณุทรงประกาศพระองค์เป็นเจ้าแห่งอธิกมาส คือ “ปุรุโษตตมะ” และทรงระบุตีรถะนามนั้นในมหากาลวนะ ผู้ใดอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และถือวรตะ ณ ที่นั้น ย่อมได้สวัสดิภาพมั่นคงและผลบุญยั่งยืน ต่อมาบอกวรตวิธีโดยละเอียด: เลือกติถีที่กำหนด ตั้งสังกัลปะ บูชาวาสุเทวะพร้อมตั้งกุมภะ ถวายปัญจามฤต นิเวทยะ ประทีป ธูป ทำอารตี กล่าวอรฆยะมนตระและคำอธิษฐาน เลี้ยงและยกย่องพราหมณ์พร้อมทาน แล้วปิดท้ายด้วยการร่วมรับประทานกัน ตอนจบย้ำผล: หากละเลยการบูชาอธิกมาสย่อมนำความยากจนและโศกเศร้า แต่ผู้ปฏิบัติถูกต้องย่อมได้ความรุ่งเรืองและความคุ้มครองจากเคราะห์ร้าย
Adhyaya 61
अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
สันตกุมารสอนพระวยาสถึงคุณค่าทางพิธีกรรมและเทววิทยาของ “อธิมาส” (เดือนจันทรคติแทรก) เมื่อปฏิบัติในเขตศักดิ์สิทธิ์แห่งอวันตี โดยย้ำว่าการถือวัตรอธิมาสนอกบริบทของมหากาลวนะถือเป็นการมุ่งทางจิตวิญญาณที่คลาดเคลื่อน แต่หากประกอบที่ตีรถะชื่อ “ปุรุโษตตมะ” จะได้บรรลุโลกอันเป็นนิรันดร์ (สันาตนโลกะ) ที่ยั่งยืน บทนี้กำหนดให้บูชาปุรุโษตตมะ (พระวิษณุ) และให้มีภักติต่ออุมาเคียงคู่พระศังกร แสดงแบบแผนการสักการะที่ประสานทั้งสายไวษณพและไศวะในระบบการจาริกเดียวกัน ยังระบุการถือปฏิบัติในวันภัทรปทศุกลเอกาทศี ได้แก่ อุปวาส (อดอาหาร), ชาครณะ (ตื่นเฝ้าตลอดคืน), วิษณุปูชา และ “ชลยาตรา” การเดินทางทางน้ำที่เกี่ยวกับปุรุโษตตมะ-สระ พร้อมสัญญาผลคือบุตร ทรัพย์ อายุยืน และสุขภาพดี ต่อจากนั้นกล่าวถึงสถานศักดิ์สิทธิ์ใกล้เคียง—ชาฏเฏศวรมหาทेवะ ณ ฝั่งที่โยงกับตบะของภคีรถะและตำนานการเสด็จลงมาของคงคา; และทางตะวันออกเฉียงเหนือเป็นสถานตบะของรามภารควะริมแม่น้ำเกาศิกี ที่การอาบน้ำชำระบาปหนักได้ และลงท้ายด้วยทัศนะ (ดรศนะ) แห่งราเมศวรอันเป็นการชำระให้บริสุทธิ์ยิ่ง
Adhyaya 62
गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
บทนี้กล่าวถึงกำเนิดของ “โคมตีตีรถะ” และ “โคมตี กุณฑะ” พร้อมทั้งความชอบธรรมทางพิธีกรรม โดยเล่าเป็นบทสนทนาหลายเสียงทางเทววิทยา วยาสะทูลถามสันตกุมาระว่า โคมตี กุณฑะอันโบราณเกิดขึ้นเมื่อใดและอย่างไร จากนั้นรำลึกฉากการสั่งสอนท่ามกลางฤๅษี เช่น เศานกะ และยกการเปรียบเทียบความศักดิ์สิทธิ์ของแม่น้ำและนครที่มีชื่อเสียง เพื่อวางลำดับมหิมาของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย ต่อมามีตำนานเชิงสั่งสอนเกี่ยวกับครูสานทีปนี เมื่อพรหมจารีสองคนคือ รามะและกฤษณะสงสัยว่าทำไมครูไม่อยู่ยามรุ่งอรุณ ครูอธิบายว่าท่านไปอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ในแม่น้ำโคมตีและประกอบสันธยาอุปาสนาเป็นนิตย์ แสดงแบบอย่างแห่งวินัยและความเพียร แล้วจึงเล่าช่วงเหตุปัจจัยว่า โคมตีได้ปรากฏใกล้ยัชญกุณฑะที่เกี่ยวเนื่องกับพระศิวะ และมีพระสรัสวตีอยู่ร่วมด้วย สถานที่นั้นจึงเป็นที่รู้จักในนาม “โคมตี กุณฑะ” ท้ายบทกำหนดข้อปฏิบัติตามกาล—โดยเฉพาะวันภาทรปทะ ข้างแรม อัษฏมี และการถือพรตในเดือนไจตระจนถึงเอกาทศี ได้แก่ การสฺนานะ (อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์) อุปวาสะ (อดอาหาร) ชาครณะ (ตื่นเฝ้า) การบูชาพระวิษณุ และการนอบน้อมไวษณวะกับพราหมณ์ ผลานุศาสน์กล่าวว่า ผู้ฟังและผู้ปฏิบัติย่อมได้ความบริสุทธิ์ สิ้นบาป และบรรลุวิษณุโลกะ
Adhyaya 63
कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
อัธยายะ ๖๓ ดำเนินเรื่องเป็นสองช่วงที่เชื่อมโยงกัน ช่วงแรก สนะตฺกุมารอธิบายหลักแห่งบุญของตีรถะสำคัญในแคว้นอวันตี กัณฐเทศวรได้รับการสรรเสริญว่าเป็นสถานที่อาบน้ำศักดิ์สิทธิ์อันหาที่เปรียบมิได้ โดยกล่าวว่าเมื่อสฺนานะประกอบด้วยการได้ทัศนะมหาเทวะ ย่อมชำระบาปและยกจิตของภักตะให้สูงขึ้น ต่อมาจึงกล่าวถึงสังฆมใกล้คงคेशวร โดยโยงกับการเสด็จลงมาจากสวรรค์ของพระคงคาและการที่พระศิวะทรงรองรับไว้บนพระเศียร ที่นั่นการสฺนานะและการได้ทัศนะคงคेशะให้ผลบุญเสมอการอาบในคงคา และชี้ถึงการไปสู่วิษณุโลกหรือโลกอันประเสริฐหลังความตาย อีกทั้งกล่าวถึงวีเรศวรว่า การพำนักและบูชาที่ตีรถะแห่งนี้ทำให้บริสุทธิ์และนำไปสู่ ‘โลกแห่งวีรชน’ ช่วงที่สองกล่าวถึงวามนกุณฑะซึ่งเลื่องลือในไตรโลก เพียงได้เห็นก็ว่ากันว่าลบล้างความผิดหนัก และเชื่อมเข้ากับกรอบเรื่องปรหลาท–พลี เมื่อวยาสะถามถึงกำเนิด สนะตฺกุมารจึงแสดงคำสอนเชิงประวัติ-เทววิทยา: คุณธรรมของปรหลาท การครองราชย์โดยธรรมของพลี การยั่วยุของนารทที่ทำให้พลีเผชิญหน้าเหล่าเทวะ และเหล่าเทวะไปพึ่งพรหมา พรหมาชี้แนะแนวทางไปยังตีรถะเฉพาะและวิธีภักติ อัธยายะนี้รวมคำกำหนดพิธีกรรม เช่น สูตรธฺยานะของพระวิษณุ และการนอบน้อมพระคเณศเพื่อขจัดวิฆนะ พร้อมทั้งบทสโตตระยาวที่ถือเป็นถ้อยคำกู้พ้นเมื่อสวดสาธยาย ทั้งหมดผูก “สถานที่ศักดิ์สิทธิ์” เข้ากับ “การปฏิบัติ” และ “ความเหมาะสมทางศีลธรรม” ทำให้การจาริกเป็นภักติที่มีระเบียบ มิใช่เพียงการเดินทางโดยบังเอิญ
Adhyaya 64
कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
อัธยายะ 64 กล่าวถึงตถีรถะ-มหาตมยะอย่างเป็นลำดับ โดยมี “กาลไภรวะตีรถะ” เป็นศูนย์กลาง เริ่มด้วยสันตกุมารให้คำมั่นว่าจะพรรณนาวีเรศวรและอานิสงส์แห่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ แล้วชี้ว่าท่ามกลางตีรถะที่เกี่ยวเนื่องกับนาค มีตีรถะอันประเสริฐชื่อกาลไภรวะ ซึ่งสรรเสริญว่าเพียงได้ดรรศนะก็ยังบรรเทาทุกข์และให้ความสำเร็จตามประสงค์ได้ เมื่อวยาสะทูลถามถึงเหตุแห่งชื่อเสียง จึงมีเรื่องอธิบายกำเนิดว่าไภรวะทรงเป็นผู้พิทักษ์แห่งโยคะ คอยต้านทานอำนาจอริที่เกี่ยวกับหมู่โยคินี รวมทั้งกฤตยาและเคราะห์ร้ายอันทำลายล้างที่ถูกทำให้เป็นรูปธรรม ต่อมาบทนี้ผูกการประทับของไภรวะไว้กับสถานที่คือฝั่งแม่น้ำศิปรา โดยเฉพาะด้านเหนืออันเป็นมงคล และผูกกับกาลเวลาโดยข้อปฏิบัติตามปฏิทิน: การบูชาในตถีต่าง ๆ (อัษฏมี นวมี และโดยเฉพาะจตุรทศี) และการจัดวาระพิเศษในปักษ์สว่างเดือนอาษาฒะเมื่อบรรจบวันอาทิตย์ จากนั้นให้แนวทางพิธีกรรมอย่างเป็นรูปธรรม—ถวายใบไม้ ดอกไม้ อรกะ เครื่องหอม ไนเวทยะ ตำบูล เครื่องนุ่งห่ม และน้ำหอม พร้อมการเลี้ยงพราหมณ์ การทำโหมะ และตัรปณะ—เพื่อความสำเร็จแห่ง “ทุกประการ” และความเป็นสิริมงคล ช่วงสโตตระพรรณนารูปลักษณ์และคุณลักษณะของไภรวะ และสรุปคุณผลของการสวดภไรวาษฏกะว่า ช่วยทำลายฝันร้าย เกื้อหนุนยามข้อพิพาทและภัยอันตราย ปกป้องจากความกริ้วของกษัตริย์ สงคราม การจองจำ และความยากจน พร้อมยืนยันว่าผู้สวดอย่างมีวินัยย่อมไม่ขาดสิ่งที่ปรารถนา ตอนท้ายย้ำว่า ผู้หวาดกลัววัฏสงสารควรเพียรทำสฺนาน-ทานและการบูชาที่ตีรถะแห่งนี้โดยจริงจัง
Adhyaya 65
Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
บทนี้เริ่มด้วยคำถามของฤษีวยาสะ ขอให้เล่ามหิมาแห่งนาคตีรถะและกาลเวลาที่ประกาศเกียรติคุณนั้นโดยพิสดาร สนะตกุมารจึงตอบด้วยเรื่องเล่าชำระบาปซึ่งกล่าวว่าการได้สดับฟังย่อมนำไปสู่ความหลุดพ้น เนื้อหาย้อนถึงความทุกข์ของเหล่านาค—อันเกี่ยวเนื่องกับคำสาปของมารดาและวิกฤตพิธีสรรปสัตรของพระเจ้าชนเมชยะ—ซึ่งพ้นภัยได้ด้วยการแทรกแซงของอาสตีกะ ครั้นเป็นอิสระแล้ว เหล่านาคขอที่พำนักอันปราศจากความหวาดกลัว อาสตีกะจึงชี้ทางไปยังมหากาลวนะ ส่วนทิศใต้ที่เกี่ยวข้องกับตีรถะโบราณและนาคนิวาส ที่ซึ่งพระหริประทับเป็นเศษศายี (พระวิษณุในโยคนิทรา) เพื่อย้ำความศักดิ์สิทธิ์ของมหากาลวนะ มีการกล่าวถึงผู้ทรงตบะและความสำเร็จ เช่น โลมาศะ มารกัณฑेयะ กปิละ หริศจันทร และฤๅษีทั้งเจ็ด พร้อมยืนยันว่าพลังแห่งสถานที่นี้ทำให้กาลมั่นคงและขจัดโทษที่เกิดจากคำสาป เหล่านาคผู้มีนาม เอลาปัตร กัมพละ กรรโกฏกะ ธนัญชยะ วาสุกี ตักษกะ นีละ ปัทมกะ และอรพุทะ มาถึง ตั้งถิ่นฐาน และก่อให้เกิดตีรถะกับกุณฑะใหม่ ๆ อันให้บุญใหญ่และทำลายบาป เป็นที่สัญจรของสิทธะ คนธรรพะ ฤๅษี และอัปสรา ภูมิประเทศถูกพรรณนาให้ดุจเศวตทวีป มีพฤกษาศักดิ์สิทธิ์ นก กลิ่นหอม และทรัพย์สมบัติ; การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์นำสู่วัยกุณฐะ ที่รามาสระทำให้เป็นผู้มั่งมีศรี และที่ตีรถะแห่งอาศรมพระพลี พิธีกรรมให้ความบริสุทธิ์โดยฉับพลัน ตอนท้ายให้ข้อปฏิบัติพิธีกรรม: เครื่องบูชาและทาน โดยเฉพาะการถวายที่ดิน เป็นทานอุดมที่ให้ผลยั่งยืน ในเดือนศราวณะ วันทัรศะ วันปัญจมี และวันโสมวาระ กำหนดให้นาคปูชา และกล่าวว่าศราทธ์ในวันทัรศะย่อมเป็นอักษยะ ให้ผลไม่สิ้นและสำเร็จความปรารถนา.
Adhyaya 66
नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
สนัตกุมารสืบต่อคำสอนแก่ฤษีวยาส โดยชี้ถึง “ทีรถะ” อันประเสริฐในแคว้นอวันตี อันเกี่ยวเนื่องกับมหาตมะนฤสิงห์ กล่าวว่าการได้เห็น (ทัรศนะ) เพียงอย่างเดียวก็ชำระบาปได้ แล้วเล่าเหตุการณ์หิรัณยกศิปุโดยผูกกับสถานที่: แผ่นดินที่ถูกกดขี่ด้วยอำนาจอสูรไปพึ่งพรหมาในสัญลักษณ์เป็นโค พรหมาอธิบายตบะอันรุนแรงและการบูชาคาถาคายตรีของอสูร พร้อมพรที่ทำให้แทบไม่อาจถูกฆ่า—ไม่ตายด้วยกลางวัน/กลางคืน ไม่ในฟ้า/ดิน ไม่ด้วยอาวุธ ไม่ด้วยเปียก/แห้ง ไม่ด้วยหมู่สัตว์ต่าง ๆ แต่ยังเหลือช่องหนึ่งคือ “ตายด้วยการฟาดเพียงครั้งเดียวด้วยมือเดียวของวีรบุรุษ” ต่อมาพรหมาชี้ทางให้เหล่าเทวะไปยังมหากาลวนะริมแม่น้ำศิปรา และกำหนดตำแหน่งนฤสิงห์ทีรถะโดยอ้างศาลเจ้าและจุดหมาย—ใกล้สังคเมศวร ระหว่างเครื่องหมายอย่างกัรกกราช และใกล้ฝั่งใต้ เหล่าเทวะทำสนานะ ทานะ และอรจนะ ณ ที่นั้น จึงได้ฐานะของตนคืนมา แล้วพระหริทรงอวตารเป็นนฤสิงห์ ประหารอสูรด้วยการโจมตีครั้งเดียว ให้สอดคล้องกับเงื่อนไขแห่งพร บทนี้ยังกล่าวถึงการบูชาตอนเที่ยง ณ ทีรถะ ผลแห่งการบูชาในวันนฤสิงห์ติถี/จตุรทศีที่นำพระลักษมีโปรดปราน การได้ทัรศนะอคัสตเยศวรที่ขจัดความขัดสน และการมีอยู่ของหนุมานในฐานะผู้สำเร็จ (สิทธะ) ท้ายสุดอธิบายสาวิทรีวรตะและแบบอย่างทาน—ถวายรูปสาวิทรีทองพร้อมของมงคลแก่พราหมณ์ผู้รู้—ให้ผลเป็นความมั่งคั่ง ความรื่นรมย์ สวรรค์ และสำหรับสตรีคือความรักของสามีและความคุ้มครองจากความเป็นหม้าย
Adhyaya 67
कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
บทนี้กล่าวถึงมหิมาของกุฏุมเบศวรในฐานะสถานศักดิ์สิทธิ์ของมหาเทวะ และตถีรถะที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเชื่อว่าให้ผลบุญครบถ้วนดุจได้ไปสักการะตถีรถะทั้งปวง เรื่องราวโยงถึงตบะดั้งเดิม: ทักษะปรชาปติบำเพ็ญตบะยาวนานเพื่อความรุ่งเรืองแห่งวงศ์สกุล และพรหมาบำเพ็ญตบะอย่างเข้มข้นจนได้รูปแห่งดอกบัวอันบริสุทธิ์ มหาเทวะได้รับการยืนยันด้วยเครื่องหมายแห่งลัทธิบูชา คือศิวลึงค์ที่รองรับ “จตุรมุข” ซึ่งกล่าวว่ายังปรากฏให้เห็น “แม้ในปัจจุบัน” ทำให้ตำนานผูกกับภูมิประเทศที่ยังมีชีวิตอยู่ ยังระบุถึงการประทับของพระแม่ภัทรกาลี/ภัทราปีฐธรา และภัทรวะในฐานะกษेत्रปาลผู้พิทักษ์ ณ ปากทาง ทำหน้าที่คุ้มครองและสืบต่อบริวารทิพย์ เมื่อเกิดวิกฤต เช่น โรคระบาดและความปั่นป่วนของสังคม ให้ประกอบโหมะเป็นนิตย์ด้วยธัญพืช/เมล็ดที่กำหนด บูชาผู้พิทักษ์ และประพฤติวินัยเคร่งครัด กล่าวถึงผลแห่งศรัทธาผ่านการสรงสนาน บูชามหาเทวะ และการให้ทานเฉพาะอย่าง โดยเด่นคือทานกูษมาณฑะ (ฟัก/ฟักทอง) แก่พราหมณ์ผู้ถือพรต เพื่อความมั่งคั่งและความเจริญแห่งครอบครัว (กุฏุมพี) อีกทั้งเน้นว्रตในวันเพ็ญข้างขึ้นจตุรทศีเดือนผาลคุนะเชื่อมกับไตรโยทศี (กรอบศิวราตรี): เฝ้าคืน ถวายน้ำใบพิลวะ เครื่องหอม ดอกไม้ ประทีป และเลี้ยงพราหมณ์เจ็ดรูป โดยประกาศผลบุญเสมอมหายัญใหญ่.
Adhyaya 68
अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
สันตกุมารสอนพระเวทวยาสถึงลำดับแห่งปมศักดิ์สิทธิ์ในอวันตีกษेत्र ตอนต้นกล่าวถึงเทวประยาคะว่าเป็นตีรถะชำระมลทินอย่างยิ่ง ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำกษิปราและสัมพันธ์กับโสมตีรถะ การอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่นั่นมีผลเสมอการได้เห็นพระมาธวะ ผู้ประทานผลตามความปรารถนา ต่อมาจึงกล่าวถึงอานันทะไภรวะ โดยระบุว่าเพียงได้ทัศนะ (darśana) ก็ทำบาปเสื่อมสิ้นและขจัดความหวาดกลัวต่อทัณฑ์กรรม ทำให้สถานที่นั้นเป็นที่พึ่งแห่งธรรม จากนั้นมีการบอกฤกษ์กาลว่า ในเดือนเชษฐะ ข้างขึ้น วันจันทรคติที่สิบ พร้อมโยคพุธ-หัสตะ วยตีปาตะ และสัญญาณมงคลอื่น ๆ การอาบน้ำจะให้ผลครบถ้วนดุจได้ผลจากตีรถะทั้งปวง แล้วเรื่องหันสู่คติสอนใจ: พราหมณ์ผู้เคร่งครัดชื่อธรรมาศรมะหวั่นเกรงการพรตขาด จึงไปถามนารท นารทเล่ากรณีพราหมณ์ผู้ล่วงธรรมชื่อพรหมทัตตะ ผู้ตายใกล้ฝั่งโคทาวรี/คौตमी และในกาลสิงหสถะได้สัมผัส “ลม” แห่งตีรถะนับไม่ถ้วน จนแม้ในศาลยมก็ได้รับการปล่อยตัว แสดงพลังแห่งภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์ที่บรรเทาผลกรรม นารทจึงกำหนดให้ไปยังโกฏีตีรถะในมหากาลวนะ และทางเหนือขึ้นไปยังอขัณฑะ-สระใกล้อขัณฑเษวระ โดยกล่าวว่าเพียงได้ทัศนะก็เสมอผลยัญ ธรรมาศรมะอาบน้ำในอขัณฑะ-สระ ได้เห็นพระมหेशวระ และบรรลุโลกอันเป็นบุญโดยฉับพลัน ตอนท้ายสรรเสริญอขัณฑเษวระว่าเป็นตีรถะยอดเยี่ยมพร้อมคำกล่าวผลบุญ (phalaśruti)
Adhyaya 69
कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
อัธยายะ 69 กล่าวถึงมหาตมยะของ “กัรกกราช” ตีรถะอันประเสริฐ ณ ฝั่งแม่น้ำศิปฺรา โดยยืนยันด้วยสายอำนาจแห่งคำสืบทอด สนะตฺกุมาระเล่าว่า สถานที่นี้เคยได้รับการสรรเสริญจากพระพรหมาเพื่อตอบคำถามของมารฺกัณเฑยะ จึงทำให้ความชอบธรรมของตีรถะตั้งมั่นด้วยลำดับการถ่ายทอด. เนื้อหาผูกพลังแห่งการเกื้อกูลให้พ้นทุกข์ของตีรถะเข้ากับช่วงเวลาขอบเขตของปฏิทิน โดยเฉพาะจาตุรมาสยะ (เมื่อกล่าวว่าพระหริ “บรรทม”) และทักษิณายนะ ระบุว่าการตายในช่วงเหล่านี้อาจนำไปสู่คติหลังความตายที่ยากลำบาก และตีรถะกัรกกราชเป็นหนทางเยียวยา พระพรหมาทรงสอนว่าในจาตุรมาสยะ การอาบน้ำชำระ (สนานะ) การระลึกถึงพระวิษณุ และการรักษาวรตะอย่างมีวินัยเป็นสิ่งชี้ขาด; การกระทำที่ไร้ความบริสุทธิ์ย่อมไร้ผล. ยังให้ข้อกำหนดปฏิบัติ เช่น หลีกเลี่ยงการอาบน้ำยามค่ำคืน หลีกเลี่ยงการอาบน้ำร้อนในบางกรณี และอนุญาตทางเลือกเมื่อร่างกายไม่อำนวย เช่น ภัสมะ-สนานะ (อาบด้วยเถ้าศักดิ์สิทธิ์) หรือ มนตระ-สนานะ (อาบด้วยมนต์). อีกทั้งยกย่องว่าน้ำแห่งกัรกกราชรวมบุญกุศลของตีรถะมากมายไว้. ตอนท้ายเป็นผลศรุติว่า การฟังหรือสาธยายมหาตมยะนี้ช่วยป้องกันโทษที่เกิดจากความประมาทในจาตุรมาสยะ.
Adhyaya 70
तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
อัธยายนี้เริ่มด้วยสันตะกุมาระพรรณนาสถานศักดิ์สิทธิ์ใกล้เขาพระสุเมรุ ได้แก่ รมยสารัส สระที่บันดาลความปรารถนา และตถาคตสถานบิณฑุสาระ (Bindu-sara tīrtha) ซึ่งกล่าวว่าสำเร็จประโยชน์ที่มุ่งหมายได้ด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการให้ทาน พร้อมทั้งระบุช่วงกาลในเดือนภัทรปท โดยเฉพาะจตุรถีอันเป็นมงคลเกี่ยวกับคณาธิปะ และกล่าวถึงสถานที่ของพระคเณศชื่อ มนะห์-กาเมศวระ ที่การได้ทัศนะและการสรงน้ำทำให้เจตนาสำเร็จ ต่อมาเวทวยาสะขอให้บอกเล่าตีรถะและศาสนสถานในอวันตีอย่างเป็นระบบ สันตะกุมาระตอบว่ามีมากนับไม่ถ้วน และยกอุปมาทางจักรวาลเพื่อเน้นความหนาแน่นของแดนศักดิ์สิทธิ์ แล้วจึงวางกรอบปฏิบัติ “เทวยาตรา” คือการจาริกอย่างมีวินัย: รักษาความบริสุทธิ์ เตรียมกิจยามเช้า ระลึกถึงพระวิษณุ อาบน้ำ (เช่น ณ รุทรสารัส) แล้วทำอภิเษกและบูชาตามเทพประจำตีรถะนั้น ในบทสนทนาอุมา–มเหศวระ มีการแจกแจงภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์แห่งมหากาลวนะ: สายน้ำสำคัญ หมู่เทพต่าง ๆ (วินายกะ ไภรวะ รุทร อาทิตยะ) รายชื่อลึงค์จำนวนมาก ลึงค์ผู้พิทักษ์ประตูทั้งสี่ทิศ และตีรถะนวเคราะห์พร้อมการใช้พิธีเพื่อคุ้มครอง ผลश्रุติย้ำว่าเทวยาตราบรรเทาความทุกข์รวมถึงเคราะห์กรรมจากดาวนพเคราะห์ ประทานความมั่นคงทางโลก—ทรัพย์ บุตร ความรู้ ชัยชนะ—และนำไปสู่ความสืบเนื่องอันเป็นมงคลสอดคล้องกับแดนพระศิวะ
Adhyaya 71
महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
บทนี้ดำเนินเรื่องด้วยการถ่ายทอดผ่านชั้นของบทสนทนา วยาสะขอให้สันตกุมารอธิบายเพิ่มเติมถึงจำนวนและลักษณะของตีรถะในมหากาลวะนะ แห่งอวันตี สันตกุมารกล่าวนำว่าเป็นเรื่องเล่าทำลายบาป อาศัยบทสนทนาอุมา–มเหศวรซึ่งเกิดขึ้นเพราะนารททูลถาม นารทขอให้พระมหาเทวะทรงพรรณนาตีรถะที่มีอยู่ในมหากาลวะนะอันเป็นมงคล พระมหาเทวะตรัสว่า ตีรถะอันเลื่องชื่อบนแผ่นดิน รวมทั้งที่เกี่ยวข้องกับปุษกระ ล้วนมีอยู่ในมหากาลวะนะอันประเสริฐนี้ และจำนวนสถานที่ศักดิ์สิทธิ์กับลึงค์นั้นแทบจะนับไม่ถ้วน (อสงขยาตะ) มีภาพพรรณนาเฉพาะ เช่น ตีรถะชื่อไปศาจโมจน ที่กล่าวถึงลักษณะตามฤดูกาล เป็นต้น แม้จะยอมรับว่านับให้แน่นอนไม่ได้ พระองค์ก็ทรงเสนอรายชื่อหลักเพื่อการปฏิบัติ โดยยกตีรถะสำคัญให้สอดคล้องกับจำนวนวันในหนึ่งปี ต่อมาจึงกล่าวถึงกาลพิธีและผลบุญ: การจาริกครบหนึ่งรอบปีทำให้ ‘อวันตี-ยาตริกา’ สำเร็จสมบูรณ์ และการจาริกอย่างถูกต้องให้ผลทางธรรมอันยิ่งใหญ่ โดยเฉพาะในเดือนไวศาขะ การพำนักในอวันตีเพียงห้าวันถูกกล่าวว่าให้ผลเทียบเท่าการพำนักยาวนานในกาศี ตอนท้ายเป็นผลश्रุติว่า การสาธยายหรือสดับด้วยศรัทธาย่อมเพิ่มพูนศิวภักติ เพิ่มบุญและเกียรติยศ และเกื้อหนุนวงศ์ตระกูลให้ยกขึ้นสู่ภาวะใกล้พระศิวะ
FAQs about Avanti Kshetra Mahatmya
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.