Mantra 34
Rishi: Yājñavalkya (Vājasaneyin tradition; Aśvamedha corpus ascribed to the school-lineage).
Devata: Indeterminate/ritual substance as protector (often treated as addressed to the consecrated bhakṣa/havis as a deified power).
Chandas: Mixed/prose-like yajus (not a fixed ṛc-metre).
Samhita Patha (Devanagari)
प्रा॒ण॒पा मे॑ अपान॒पाश्च॑क्षु॒ष्पाः श्रो॑त्र॒पाश्च॑ मे । वाचो॑ मे वि॒श्वभे॑षजो॒ मन॑सोऽसि वि॒लाय॑कः
Transliteration
prāṇapā́ me apānapā́ś cákṣuṣpā́ḥ śrótrapā́ś ca me | vā́co me viśvábheṣajo mánaso ’si vilā́yakaḥ ||
Translation
ท่านเป็นผู้พิทักษ์ลมหายใจเข้า (prāṇa) ของข้าพเจ้า และเป็นผู้พิทักษ์ลมหายใจออก (apāna) ของข้าพเจ้า; เป็นผู้พิทักษ์การเห็นของข้าพเจ้า และเป็นผู้พิทักษ์การได้ยินของข้าพเจ้าด้วย. สำหรับวาจาของข้าพเจ้า ท่านเป็นโอสถสากล (viśvabheṣaja); สำหรับจิต (manas) ของข้าพเจ้า ท่านเป็นผู้คลายพันธนาการ (vilāyaka).
Padapatha (Word Analysis)
प्राण-पाः मे । अपान-पाः चक्षुष्-पाः । श्रोत्र-पाः च मे । वाचः मे विश्व-भेषजः । मनसः असि वि-लायकः ।
Word by Word
प्राणपाःthe protector/sustainer of prāṇa (vital breath)
प्राणपाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootप्राणपा (प्राण + पा ‘to drink/protect’)
मेof me / my
मे:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootअस्मद्
अपानपाःthe protector/sustainer of apāna (downward breath)
अपानपाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअपानपा (अपान + पा)
चक्षुष्पाःthe protector of sight/eye
चक्षुष्पाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootचक्षुष्पा (चक्षुस् + पा)
श्रोत्रपाःthe protector of hearing/ear
श्रोत्रपाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootश्रोत्रपा (श्रोत्र + पा)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
मेof me / my
मे:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootअस्मद्
वाचःof speech / of my speech
वाचः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootवाच्
मेof me / my
मे:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootअस्मद्
विश्वभेषजःthe universal medicine/remedy
विश्वभेषजः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविश्वभेषज (विश्व + भेषज)
मनसःof the mind
मनसः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootमनस्
असिyou are
असि:
—
TypeVerb
Rootअस् (to be)
विलायकःthe dissolver/remover (of impurities/obstacles)
विलायकः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविलायक (वि + √लि/ली ‘to dissolve, melt’ → विलायक ‘dissolver’)
Entities Mentioned
P
PrāṇaA
ApānaV
Viśvabheṣaja (All-healing power)B
Bandha-vimocaka (Loosener of bonds)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes