Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 13
सर्गविभागवर्णनम्
Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ | prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate | vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
หมู่ที่เริ่มด้วย ‘คฺหาทนะ’ และ ‘อะศีละ’ ถูกกล่าวว่าเป็นพวกภูตะเป็นต้น. การสร้างครั้งแรกคือการปรากฏของมหัตตัตตวะ อันพรหมา ผู้เป็นปรเมษฐีให้บังเกิด. ครั้งที่สองคือการเกิดของตนมาตระ จึงเรียกว่า ภูตสรรค์. ครั้งที่สามเรียกว่า ไวกาฤกะ เป็นการสร้างพลังแห่งอินทรีย์ (ไอन्द्रยกะ) ตามที่จดจำกัน.
Suta Goswami (narrating the Vāyavīya teachings to the sages at Naimisharanya)
Tattva Level: pasha
Shiva Form: Sadyojāta
Role: creative
Cosmic Event: tattva-sṛṣṭi (emanation of mahat, tanmātras, indriyas)
FAQs
It maps how manifestation unfolds from Mahat to subtle potentials and then to the sense-powers, implying that liberation in Shaiva thought involves tracing experience back through these layers to the Lord (Pati) who transcends them.
By identifying the senses and their creations as part of prakṛti’s evolutes, it encourages Linga/Saguna Shiva worship as a disciplined means to withdraw attention from sensory dispersion and re-center it on Shiva, the transcendent ground beyond Mahat and the tanmātras.
A practical takeaway is sense-restraint (indriya-nigraha) supported by japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) and inner contemplation that the senses and their objects are evolutes, not the Self nor Shiva.