Rig Veda 10.73.1 — Mandala 10, Sukta 73, Mantra 1

Sukta 10.73

Rishi: Likely Gaurivīti Śāktya (traditional Anukramaṇī attribution for RV 10.73; verify against specific śākhā lists)

Devata: Indra (with Maruts as auxiliaries)

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुराय मन्द्र ओजिष्ठो बहुलाभिमानः । अवर्धन्निन्द्रं मरुतश्चिदत्र माता यद्वीरं दधनद्धनिष्ठा ॥

Transliteration

jániṣṭhā ugráḥ sáhase turā́ya mandró ójiṣṭho bahulā́bhimānaḥ | ávardhann índraṃ marútaś cid átra mātā́ yád vīráṃ dádhanad dhániṣṭhā ||

Translation

เขาบังเกิดแล้ว—ผู้เกรียงไกรน่าเกรงขาม—เพื่อพลังอันรวดเร็วและพิชิตชัย; รื่นรมย์ในลีลาของฤทธิ์เดช แข็งแกร่งยิ่งที่สุด มั่นใจในความกว้างไพศาลอันมากมาย. ณ ที่นี้ แม้เหล่ามารุต (Maruts) ก็ยังเพิ่มพูนอินทระ (Indra) เมื่อมารดาทรงสถาปนาวีรบุรุษไว้ ให้ “ขุมทรัพย์แห่งพลัง” ตั้งมั่นอยู่ภายในภาวะของเขา.

Word by Word

• जनि॑ष्ठाः: most-born / pre-eminently born (epithet)
• जनि॑ष्ठाः: सम्बोधन/कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: जनि (√जन्) / जनिṣ्ठ (superlative stem)

• उ॒ग्रः: fierce, mighty
• उ॒ग्रः: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: उग्र

• सह॑से: for strength / for might
• सह॑से: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: सहस्

• तु॒राय॑: for the swift one / for the impetuous
• तु॒राय॑: सम्प्रदान
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: तुर

• म॒न्द्रः: gladdening, exhilarating
• म॒न्द्रः: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: मन्द्र

• ओजि॑ष्ठः: strongest, most vigorous
• ओजि॑ष्ठः: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ओजस् → ओजिṣ्ठ (superlative stem)

• बहु॒लाभि॑मानः: having abundant self-confidence / much-proud
• बहु॒लाभि॑मानः: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: बहुल + अभिमान (अभि-√मन्) / अभिमानिन्

• अव॑र्धन्: they increased, they made grow
• अव॑र्धन्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वृध्

• इन्द्रं॑: Indra
• इन्द्रं॑: कर्म
• Type: Noun
• Root: इन्द्र

• म॒रुतः: the Maruts
• म॒रुतः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: मरुत्

• चि॒त्: even, indeed
• चि॒त्: सम्बन्ध/बलवाचक
• Type: Indeclinable
• Root: चित्

• अत्र॑: here
• अत्र॑: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र

• मा॒ता: the mother
• मा॒ता: कर्ता
• Type: Noun
• Root: मातृ

• यत्: when / since / that
• यत्: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable (relative)
• Root: यद्

• वी॒रं: the hero
• वी॒रं: कर्म
• Type: Noun
• Root: वीर

• द॒धन॑त्: she placed, she set
• द॒धन॑त्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √धा

• धनि॑ष्ठा: most bountiful / most prosperous (epithet)
• धनि॑ष्ठा: कर्तृ-विशेषण (of ‘माता’)
• Type: Adjective (used as epithet)
• Root: धनिष्ठ (superlative stem; from धन/√धन् ‘to sound’ or धन ‘wealth’ per tradition)