Previous Verse
Next Verse

Shloka 98

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।

śaraṁ cāśīviṣākāraṁ lakṣmaṇāya vyapāsṛjat | sa tena viddhaḥ saumitrir marmadeśe śareṇa ha || muhūrtamātraṁ nissaṁjño hy abhavac chatrutāpanaḥ ||

อติกายะปล่อยศรไปยังพระลักษมณ์ ศรนั้นดุจอสรพิษมีพิษร้าย เมื่อศรนั้นปักถูกจุดสำคัญ สุมิตรี ผู้เผาผลาญศัตรู ก็หมดสติไปชั่วขณะหนึ่ง

śaraman arrow
śaram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśara (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
āśīviṣa-ākāramhaving the form of a venomous serpent
āśīviṣa-ākāram:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootāśīviṣa (प्रातिपदिक) + ākāra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: āśīviṣasya ākāraḥ; पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies śaram
lakṣmaṇāyatowards Lakṣmaṇa
lakṣmaṇāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootlakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
vyapāsṛjatsent forth/shot
vyapāsṛjat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-apa-√sṛj (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; refers to Saumitrī
tenaby that
tena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
viddhaḥpierced/wounded
viddhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Root√vyadh (धातु) + kta (क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with saumitriḥ
saumitriḥSaumitrī (Lakṣmaṇa)
saumitriḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaumitri (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
marmadeśein a vital spot
marmadeśe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmarma (प्रातिपदिक) + deśa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: marmasya deśaḥ; पुल्लिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
śareṇaby an arrow
śareṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootśara (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन
haindeed
ha:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
muhūrta-mātramfor only a moment
muhūrta-mātram:
Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootmuhūrta (प्रातिपदिक) + mātra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (measure): muhūrtasya mātram; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; used adverbially (कालपरिमाण)
nis-saṃjñaḥunconscious
nis-saṃjñaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootnis- (उपसर्ग) + saṃjña (प्रातिपदिक)
Formउपसर्गपूर्वक विशेषण, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with śatrutāpanaḥ
hiindeed/for
hi:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (causal/emphatic particle)
abhavatbecame
abhavat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
śatru-tāpanaḥtormentor of foes
śatru-tāpanaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśatru (प्रातिपदिक) + tāpana (प्रातिपदिक; from √tap/causative sense)
Formतत्पुरुष: śatrūṇāṃ tāpanaḥ; पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; epithet of Lakṣmaṇa

Atikaya released an arrow resembling a poisonous serpent at Lakshmana. Pierced in vital part Saumithri, the tormentor of the enemy lost consciousness for a while.

A
Atikāya
L
Lakṣmaṇa (Saumitrī)

FAQs

Dharma includes endurance under adversity: even the righteous warrior may be struck down temporarily, yet must return to duty without abandoning purpose.

Atikāya wounds Lakṣmaṇa in a vital spot; Lakṣmaṇa briefly faints on the battlefield.

Lakṣmaṇa’s resilience is implied—his role as ‘tormentor of foes’ persists despite a momentary collapse.