Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

कुम्भकर्णप्रस्थानम्

Kumbhakarna’s Departure for Battle

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।

tad vānarānīkam ati-pracaṇḍaṃ diśo dravad-bhinnam ivābhra-jālam |

sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣān nanāda bhūyo ghana-vad ghanābhaḥ ||

ครั้นกุมภกรรณเห็นกองทัพวานรอันดุดันยิ่ง บัดนี้แตกพ่ายหนีไปทุกทิศ ดุจใยเมฆที่กระจัดกระจาย เขาผู้มืดดุจเมฆฝนก็เปล่งคำรามซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยความยินดี

tatthat
tat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; here द्वितीया as object of samavekṣya
vānara-anīkammonkey-army
vānara-anīkam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvānara (प्रातिपदिक) + anīka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; तत्पुरुषः
ati-pracaṇḍamexceedingly fierce
ati-pracaṇḍam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootati (उपसर्ग/अव्यय) + pracaṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्
diśaḥ(towards) the directions
diśaḥ:
Karma (कर्म; towards directions)
TypeNoun
Rootdiś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्; द्रवत् इत्यनेन सह गत्यर्थे
dravatrunning / fleeing
dravat:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Root√dru (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः (present participle), नपुंसकलिङ्गे अव्ययवत् (adverbial use)
bhinnamscattered / split
bhinnam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootbhinna (प्रातिपदिक; √bhid PPP)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम् (of vānara-anīkam)
ivalike
iva:
Upamā-marker (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्ययम्
abhra-jālama net/mass of clouds
abhra-jālam:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootabhra (प्रातिपदिक) + jāla (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; तत्पुरुषः (अभ्राणां जालम्)
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
kumbhakarṇaḥKumbhakarna
kumbhakarṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkumbhakarṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; saḥ इत्यस्य विशेष्यः
samavekṣyahaving observed
samavekṣya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootsam-ava-√īkṣ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभावकृदन्तः (gerund)
harṣātfrom joy
harṣāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootharṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, पञ्चमी (ablative), एकवचनम्; हेतौ (cause)
nanādaroared
nanāda:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√nad (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
bhūyaḥagain
bhūyaḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbhūyaḥ (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्ययम् (again/further)
ghana-vatlike a cloud
ghana-vat:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootghana (प्रातिपदिक) + vat (वत्-प्रत्यय)
Formवत्-प्रत्ययान्त उपमावाचक-अव्ययम् (adverbial: like a cloud)
ghana-ābhaḥcloud-hued / cloud-like
ghana-ābhaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण; of kumbhakarṇaḥ)
TypeAdjective
Rootghana (प्रातिपदिक) + ābha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; तत्पुरुषः (घन इव आभा यस्य)

Heavy cloud like Kumbhakarna, a notorious one, perceiving the Vanara troops scattered like clouds in all directions emitted roar, laughing aloud.

K
Kumbhakarṇa
V
vānarānīka (Vānara host)

FAQs

It warns against rejoicing in others’ fear and suffering; such exultation is an adharma-trait that precedes downfall in the Ramayana’s moral universe.

Kumbhakarṇa observes the Vānara forces scattering and responds by roaring loudly in triumph.

The verse highlights a negative trait—arrogant delight in intimidation—standing opposite to dharmic restraint and compassion.