Previous Verse
Next Verse

Shloka 42

कुम्भकर्णविबोधनम्

The Awakening of Kumbhakarna

दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।।।अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।

daśa-rākṣasa-sāhasraṃ yugapat paryavārayan | nīlāñjana-cayākāraṃ te tutaṃ pratyabodhayan || abhighnanto nadantaś ca naiva saṃvivide tu saḥ ||

รากษสหมื่นตนพากันล้อมเขาพร้อมกัน—ผู้มีรูปดุจกองอัญชันดำ—แล้วพยายามปลุกเขา ทั้งตีทั้งโห่ร้อง แต่เขามิได้สะทกสะท้านเลยแม้แต่น้อย

दशराक्षससाहस्रम्ten thousand rakshasas
दशराक्षससाहस्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदश-राक्षस-साहस्र (प्रातिपदिक; components: दश + राक्षस + साहस्र)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (ten-thousand of rakshasas)
युगपत्simultaneously
युगपत्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयुगपत् (अव्यय)
Formकाल-अव्यय (simultaneously)
पर्यवारयन्they surrounded
पर्यवारयन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि+वृ (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; causative/denominative sense 'to surround'
नीलाञ्जनचयाकारम्having the form of a heap of dark collyrium
नीलाञ्जनचयाकारम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनील-अञ्जन-चय-आकार (प्रातिपदिक; components: नील + अञ्जन + चय + आकार)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of तम्)
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तुतम्him
तुतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; छान्दस/पाठभेदः for तम्
प्रत्यबोधयन्they tried to awaken
प्रत्यबोधयन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति+बुध् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; causative sense 'to awaken'
अभिघ्नन्तःstriking
अभिघ्नन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootअभि+हन् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्रियाविशेषण-भावे (while striking)
नदन्तःroaring
नदन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootनद् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्रियाविशेषण-भावे (while roaring)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphasis: indeed/just)
संविविदेhe perceived/responded
संविविदे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्+विद् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-अव्यय (but)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Ten thousand Rakshasas surrounded him all at once like a mass of antimony striking him and even made a loud noise. But he never responded.

K
Kumbhakarṇa
R
Rākṣasas

FAQs

The verse highlights perseverance and the limits of coercion: repeated external pressure may still fail when the inner state is unchanged—suggesting that true awakening (ethical or spiritual) is not forced but realized.

A huge mass of rākṣasas surrounds Kumbhakarṇa and tries to wake him by noise and blows, but he remains unresponsive.

Kumbhakarṇa’s immovability/unyielding nature (asleep like an unshaken mass), contrasted with the rākṣasas’ persistence.