Shloka 27

कुम्भकर्णविबोधनम्

The Awakening of Kumbhakarna

Devanagari script

ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।।।

Transliteration

ūrdhvaromāñcita-tanuṁ śvasantam iva pannagam |

bhrāmayantaṁ niśśvasaiḥ śayānaṁ bhīma-darśanam ||6.60.27||

Translation

พวกเขาเห็นกุมภกรรณนอนหลับอยู่—กายมีขนลุกชันทั่วทั้งตัว หายใจฟืดฟาดดุจพญานาค และทุกลมหายใจหนักทำให้ร่างมหึมาดูราวกับบิดเกลียว น่าสะพรึงยิ่งนัก

Word by Word

• ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुम्: whose body had bristling hair
• ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ऊर्ध्व (प्रातिपदिक) + रोमाञ्चित (प्रातिपदिक) + तनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः (ऊर्ध्व-रोमाञ्चिता तनुः यस्य) विशेषणम् (कुम्भकर्णम्)

• श्वसन्तम्: breathing
• श्वसन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: श्वस् (धातु) → श्वसन्त् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• इव: like
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-सूचक

• पन्नगम्: a serpent
• पन्नगम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: पन्नग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपमान

• भ्रामयन्तम्: causing to whirl/rolling about
• भ्रामयन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भ्रम् (धातु) → भ्रामयत् (णिच्-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त)
• Form: णिच्-प्रयोगे वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (कुम्भकर्णम्)

• निःश्वसैः: with breaths
• निःश्वसैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: निःश्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• शयानम्: lying down
• शयानम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शी (धातु) → शयान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शानच्), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• भीमविदर्शनम्: terrible to behold
• भीमविदर्शनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भीम (प्रातिपदिक) + विदर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः; विशेषणम्

• भीमनासापुटम्: with dreadful nostrils
• भीमनासापुटम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भीम (प्रातिपदिक) + नासापुट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (भीमं नासापुटं यस्य) विशेषणम्

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (कुम्भकर्णम्)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• पातालोपमविपुलाननम्: with a huge face like the underworld
• पातालोपमविपुलाननम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पाताल (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक) + विपुल (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः (पातालोपमं विपुलं आननं यस्य) विशेषणम्

• शयने: on the bed
• शयने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• न्यस्तसर्वाङ्गम्: with all limbs laid out
• न्यस्तसर्वाङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नि-यस्/न्यस् (धातु) → न्यस्त (कृदन्त) + सर्व (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः (न्यस्तानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य)

• मेदोरुधिरगन्धिनम्: smelling of fat and blood
• मेदोरुधिरगन्धिनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मेदस् (प्रातिपदिक) + रुधिर (प्रातिपदिक) + गन्धिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (मेदोरुधिरयोः गन्धः यस्य) विशेषणम्

• काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गम्: whose limbs were bound/adorned with golden armlets
• काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन (प्रातिपदिक) + अङ्गद (प्रातिपदिक) + नद्ध (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः (काञ्चन-अङ्गदैः नद्धानि अङ्गानि यस्य)

• किरीटिनम्: crowned
• किरीटिनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: किरीटिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (कुम्भकर्णम्)

• अरिन्दमम्: subduer of foes
• अरिन्दमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अरि (प्रातिपदिक) + दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (अरिणां दमः/दमयिता) विशेषणम्

• ददृशुः: saw
• ददृशुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• नैरृतव्याघ्रम्: the tiger among the Rakshasas
• नैरृतव्याघ्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नैरृत (प्रातिपदिक) + व्याघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नैरृतानां व्याघ्रः)

• कुम्भकर्णम्: Kumbhakarna
• कुम्भकर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; apposition to नैरृतव्याघ्रम्

• अरिन्दमम्: subduer of foes
• अरिन्दमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अरि (प्रातिपदिक) + दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (कुम्भकर्णम्)

Context

The Rakshasas saw Kumbhakarna, destroyer of enemies, the tiger of the south-west, tamer of foes, with his body fully covered with bristling hair, breathing heavily like a serpent with horrible nostrils, turning back with face/mouth as vast as underworld all limbs stretched out, emitting smell of fat and blood, arms adorned with gold bracelets, wearing a crown, and sleeping.

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse sets a moral contrast: adharma manifests not only in actions but in the very atmosphere of terror surrounding a destructive power. Dharma is implicitly framed as that which protects life and order, unlike forces that inspire dread and violence.

What is the narrative situation?

In Laṅkā, the Rākṣasas look upon the giant Kumbhakarṇa as he lies asleep, preparing to rouse him as a last great weapon in the war against Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Not a virtue but a warning-image: uncontrolled might divorced from dharma—power that is frightening, animal-like, and destabilizing.