Shloka 1

सीताविलापः

Sita’s Lament and Resolve under Threat

Devanagari script

सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता।सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या।।5.28.1।।

Transliteration

sā rākṣasendrasya vaco niśamya tad rāvaṇasyāpriyam apriyārtā | sītā vitatrāsa yathā vanānte siṁhābhipannā gajarāja-kanyā || 5.28.1 ||

Translation

ครั้นได้ยินวาจาอันไม่น่าฟังของทศกัณฐ์ ผู้เป็นจอมแห่งรากษส นางสีดาผู้ระทมทุกข์ก็สะท้านหวาดกลัว ดุจลูกช้างน้อยถูกสิงห์ตะครุบในพงไพรลึก

Word by Word

• सा: she (that woman)
• सा: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) — स्त्रीलिङ्ग-रूपम्
• Form: सर्वनाम-शब्दः; स्त्रीलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम् (Singular)

• राक्षसेन्द्रस्य: of the lord of demons
• राक्षसेन्द्रस्य: सम्बन्ध (Genitive relation/possessor)
• Type: Noun
• Root: राक्षस + इन्द्र (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (rākṣasānām indraḥ); पुंलिङ्गम्; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive); एकवचनम्

• वचः: word(s), speech
• वचः: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative); एकवचनम्

• निशम्य: having heard
• निशम्य: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier of the main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: नि-√शम् (धातु) → निशम्य (क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय/gerund)
• Form: क्त्वान्त-क्रियाविशेषणम् (Gerund/Absolutive); अव्ययवत् प्रयोगः; अर्थः—पूर्वकालिक-क्रिया (having heard)

• तत्: that
• तत्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative); एकवचनम्; विशेषणम् (apriyam इति विशेष्यस्य)

• रावणस्य: of Ravana
• रावणस्य: सम्बन्ध (Genitive relation/possessor)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive); एकवचनम्

• अप्रियम्: unpleasant (thing/news)
• अप्रियम्: कर्म (Object; apposition/qualifier to vacaḥ)
• Type: Noun
• Root: अप्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative); एकवचनम्; (वचः इत्यस्य विशेषणवत्/कर्मपदं)

• अप्रियार्ता: distressed by what is unpleasant
• अप्रियार्ता: कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: अप्रिय + आर्त (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: तत्पुरुषः (अप्रियेन आर्ता / अप्रिय-कारणेन पीडिता); स्त्रीलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम्; विशेषणम् (सीता/सा इत्यस्य)

• सीता: Sita
• सीता: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम्; (सा इत्यस्य अपपद/समनाधिकरणम्)

• वितत्रास: became frightened, trembled
• वितत्रास: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: वि-√त्रस् (धातु) → वितत्रास (तिङन्त)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect); प्रथम-पुरुषः (3rd person); एकवचनम्; परस्मैपदम्

• यथा: as, like
• यथा: उपमान-सम्बन्ध (Marker of simile)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमा/तुलना-वाचक-अव्ययम् (comparative particle: 'as/like')

• वनान्ते: in the forest-interior, in the midst of the forest
• वनान्ते: अधिकरण (Locative/Place)
• Type: Noun
• Root: वन + अन्त (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: सप्तमी-तत्पुरुषः (वनस्य अन्तः); पुंलिङ्गम्; सप्तमी-विभक्तिः (Locative); एकवचनम्

• सिंहाभिपन्ना: seized/attacked by a lion
• सिंहाभिपन्ना: कर्ता-विशेषण (Qualifier within simile; describes the compared subject)
• Type: Adjective
• Root: सिंह + अभि-√पद् (धातु) → अभिपन्न (क्त-प्रत्यय) (समासः)
• Form: तत्पुरुषः (सिंहेन अभिपन्ना = सिंहेन आक्रान्ता/गृहीता); क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि कृदन्तः; स्त्रीलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (गजराजकन्या इत्यस्य)

• गजराजकन्या: a daughter of the lordly elephant (young elephant-calf)
• गजराजकन्या: उपमान (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: गज + राज + कन्या (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (गजराजस्य कन्या); स्त्रीलिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम्; उपमान-पदम् (simile term)

Context

After hearing the unpleasant words spoken by the king of demons, which caused restlessness and sorrow to Sita, she was terrified like the young calf of a lordly elephant fallen into the clutches of a lion in the midst of the forest.

Characters & Entities

• Sītā
• Rāvaṇa
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma manifests as intimidation and coercion; dharma is implied by the moral condemnation of such speech and the recognition of the victim’s plight.

What is the narrative situation?

Immediately after Rāvaṇa’s harsh and threatening words in Aśoka-vana, Sītā is overwhelmed with fear.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s moral steadfastness is presupposed: though terrified, she remains the wronged party who does not yield to unrighteous pressure.