Previous Verse
Next Verse

Shloka 40

हनूमद्विक्रम-प्रशंसा तथा महेन्द्रारोहणम्

Hanuman’s Self-Assertion of Power and Ascent of Mount Mahendra

ततस्तं मारुतप्रख्यस्सहरिर्मारुतात्मजः।।4.67.40।।आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः।वृतं नानाविधैः वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम्।।4.67.41।।लताकुसुमसम्बाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम्।सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम्।।4.67.42।।मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसङ्कुलम्।

tatas taṁ mārutaprakhyaḥ sa hariḥ mārutātmajaḥ || 4.67.40 ||

āruroha nagaśreṣṭhaṁ mahendram arimardanaḥ |

vṛtaṁ nānāvidhaiḥ vṛkṣair mṛgasevitaśādvalam || 4.67.41 ||

latākusumasambādhaṁ nityapuṣpaphaladrumam |

siṁhaśārdūlacaritaṁ mattamātaṅgasevitam || 4.67.42 ||

mattadvijagaṇodghuṣṭaṁ salilotpīḍasaṅkulam |

แล้ววานรนั้น บุตรแห่งพระมารุต—รุ่งเรืองดุจสายลมเอง เป็นผู้บดขยี้ศัตรู—ก็ขึ้นสู่มหินทรบรรพต อันเป็นยอดแห่งภูผา: ปกคลุมด้วยพฤกษานานาพันธุ์ มีทุ่งหญ้าที่กวางมาอาศัย; หนาแน่นด้วยเถาวัลย์และดอกไม้ และมีไม้ยืนต้นที่ออกดอกออกผลไม่ขาด; เป็นถิ่นที่สิงห์และเสือโคร่งเที่ยวท่อง และมีช้างตกมันพำนัก; ก้องกังวานด้วยหมู่นกที่ส่งเสียงอื้ออึง และแน่นด้วยสายน้ำตกที่พุ่งหลั่งไหล

ततःthen
ततः:
कालाधिकरण
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअनन्तरवाचक-अव्यय (then)
तम्that (mountain)
तम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग
मारुतप्रख्यःlike the Wind (in prowess)
मारुतप्रख्यः:
कर्तृविशेषण
TypeAdjective
Rootमारुत + प्रख्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (renowned like the Wind); प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषण of हरिः
सःhe
सः:
कर्ता
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग
हरिःthe monkey
हरिः:
कर्ता (apposition to सः)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग
मारुतात्मजःson of the Wind-god
मारुतात्मजः:
कर्ता (apposition)
TypeNoun
Rootमारुत + आत्मज (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (son of the Wind); प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग
आरुरोहascended
आरुरोह:
क्रिया
TypeVerb
Rootआ + रुह् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
नगश्रेष्ठम्the best mountain
नगश्रेष्ठम्:
कर्म
TypeNoun
Rootनग + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (best of mountains); द्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग
महेन्द्रम्Mahendra
महेन्द्रम्:
कर्म (apposition)
TypeNoun
Rootमहेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया, एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेष्य of नगश्रेष्ठम्
अरिमर्दनःcrusher of enemies
अरिमर्दनः:
कर्ता (apposition)
TypeNoun
Rootअरि + मर्दन (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (crusher of enemies); प्रथमा, एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषणवत् नाम
वृतम्covered
वृतम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootवृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (Past participle), द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
नानाविधैःwith various
नानाविधैः:
करण (Instrument; with वृक्षैः)
TypeAdjective
Rootनाना + विध (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (of various kinds); तृतीया, बहुवचन, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग
वृक्षैःtrees
वृक्षैः:
करण
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक)
Formतृतीया, बहुवचन, पुल्लिङ्ग
मृगसेवितशाद्वलम्with lawns frequented by deer
मृगसेवितशाद्वलम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootमृग + सेवित (सेव्-धातु, क्त) + शाद्वल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (grassy ground frequented by deer); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
लताकुसुमसम्बाधम्thick with creepers and flowers
लताकुसुमसम्बाधम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootलता + कुसुम + सम्बाध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (dense with creepers and flowers); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
नित्यपुष्पफलद्रुमम्with ever-flowering, fruit-bearing trees
नित्यपुष्पफलद्रुमम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootनित्य + पुष्प + फल + द्रुम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (having trees with constant flowers and fruits); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
सिंहशार्दूलचरितम्roamed by lions and tigers
सिंहशार्दूलचरितम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootसिंह + शार्दूल + चरित (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व (lions and tigers) + तत्पुरुष (trodden/roamed by); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
मत्तमातङ्गसेवितम्frequented by rutting elephants
मत्तमातङ्गसेवितम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootमत्त + मातङ्ग + सेवित (सेव्-धातु, क्त)
Formतत्पुरुष (frequented by intoxicated elephants); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
मत्तद्विजगणोद्घुष्टम्resounding with flocks of birds
मत्तद्विजगणोद्घुष्टम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootमत्त + द्विज + गण + उद्घुष्ट (घुष्-धातु, क्त)
Formतत्पुरुष (resounding with flocks of excited birds); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्
सलिलोत्पीडसङ्कुलम्full of waterfalls
सलिलोत्पीडसङ्कुलम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootसलिल + उत्पीड + सङ्कुल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (crowded with water-spouts/waterfalls); द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषण of महेन्द्रम्

The son of Maruta, who was as eminent as the Wind-god, the crusher of enemies ascended the great mountain Mahendra, full of grassland inhabited by deer, thickly grown with various trees and creepers full of fragrant flowers and fruits, where roam lions and tigers and proud elephants, a place that echoes with sounds of intoxicated birds and waterfalls.

H
Hanuman (implied as mārutātmaja)
M
Mahendra (mountain)
D
deer (mṛga)
L
lions (siṁha)
T
tigers (śārdūla)
E
elephants (mātaṅga)
B
birds (dvija)
W
waterfalls (salilotpīḍa)

FAQs

Dharma is purposeful action aligned with a righteous goal: Hanuman moves decisively to the proper place to fulfill his duty as Rāma’s envoy.

Hanuman climbs Mount Mahendra, described in rich natural detail, as the immediate prelude to his leap across the ocean toward Laṅkā.

Heroic readiness and focused resolve—he chooses the right terrain and advances without hesitation.