Shloka 91

दुन्दुभिवधप्रसङ्गः

The Dundubhi Episode and the Proof of Rama’s Prowess

Devanagari script

कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम्4.11.91।।आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्।

Transliteration

kṛtvedaṁ kārmukaṁ sajyaṁ hastihastam ivātatam |

ākarṇa-pūrṇam āyamya visṛjasva mahā-śaram ||

Translation

จงขึ้นสายคันศรนี้ให้พร้อม ตึงดุจงวงช้างที่เหยียดยาว; ดึงสายจนเต็มถึงใบหู แล้วปล่อยศรอันยิ่งใหญ่นั้นเถิด

Word by Word

• कृत्वा: having done / after making
• कृत्वा: क्रियाविशेषणम् (पूर्वकालिक-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) → कृत्वा (क्त्वान्त अव्ययभाव/तुमुन्-समकक्षः क्त्वा)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययम् (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया-सूचक (having done)

• इदं: this
• इदं: कर्म (object; with implied ‘make/prepare’)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nom./acc. sg.)

• कार्मुकं: bow
• कार्मुकं: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: कार्मुक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (neuter acc. sg.)

• सज्यं: strung / with the string fixed
• सज्यं: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सज्य (प्रातिपदिक; ‘सज्या’ = bowstring; तद्वत् = strung)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (neuter acc. sg.); विशेषणम्—कार्मुकम्

• हस्तिहस्तम्: elephant’s trunk (lit. elephant-hand)
• हस्तिहस्तम्: उपमान (standard of comparison; with ‘इव’)
• Type: Noun
• Root: हस्तिन् + हस्त (प्रातिपदिक-द्वयम्)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (हस्तिनः हस्तः) → नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (neuter acc. sg.)

• इव: like / as
• इव: उपमान-निर्देशक (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक अव्ययम् (particle of comparison: ‘like/as’)

• आततम्: stretched / extended
• आततम्: कर्म-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: आ + तन् (धातु) → आतत (कृदन्त-प्रातिपदिक; क्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः; नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (neuter acc. sg.); विशेषणम्—कार्मुकम्

• आकर्णपूर्णम्: fully up to the ear (to ear-length)
• आकर्णपूर्णम्: क्रियाविशेषणम् (manner/extent)
• Type: Adjective
• Root: आकर्ण + पूर्ण (प्रातिपदिक-द्वयम्)
• Form: अव्ययीभावः (आकर्णम् यावत् पूर्णम् = ‘up to the ear, fully’); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (neuter acc. sg.); क्रियाविशेषणवत् (qualifies the drawing)

• आयम्य: having stretched / having drawn
• आयम्य: क्रियाविशेषणम् (पूर्वकालिक-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + यम् (धातु) → आयम्य (ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययम् (gerund); समकाल/पूर्वक्रिया-सूचक (having stretched/drawn)

• विसृजस्व: release / let go
• विसृजस्व: क्रिया (मुख्य-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + सृज् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (imperative); मध्यमपुरुषः; एकवचनम्; परस्मैपदम् (release!)

• महाशरम्: great arrow
• महाशरम्: कर्म (object of ‘विसृजस्व’)
• Type: Noun
• Root: महा + शर (प्रातिपदिक-द्वयम्)
• Form: कर्मधारयः (महान् शरः) → पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम् (masc. acc. sg.)

Context

'Reaching the mighty ocean, he implored the sea with (high) waves and hoards of gems for a fight.

Characters & Entities

• Sugriva
• Rama
• Bow (kārmuka)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as disciplined action: strength is not mere aggression; it is controlled skill used to establish truth and protect rightful aims.

What is the narrative situation?

Sugrīva directs Rama on how to perform the decisive test—drawing the bow fully and shooting a powerful arrow.

Which character virtue is emphasized?

Kṣātra-tejas (warrior excellence): precise technique and readiness to act for a just purpose.