Sarga 94

Verse 1

दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।।।

กาลต่อมา พระรามโอรสทศรถ ผู้พำนักบนภูเขานั้นมาช้านานและรักใคร่ภูผาและพนไพร ครั้นปรารถนาจะให้พระไวเทหีเบิกบานและให้พระทัยตนเองชื่นชม จึงทรงพาพระชายาผู้ดุจนางฟ้าไปทอดพระเนตรจิตรคูฏอันน่าอัศจรรย์ ดุจพระอินทร์ผู้พิชิตนคร (ปุรันทร) ทรงชี้ให้พระศจีทอดพระเนตร

Verse 2

दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।2.94.1।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।2.94.2।।

เมื่อพำนักอยู่บนภูเขานั้นเป็นเวลานาน พระรามผู้รักภูผาและพงไพร ปรารถนาจะทำให้ไวเทหีชื่นใจ และให้ดวงใจของตนเองยินดีด้วย ครั้นแล้วท้าวทศรถนาถ ผู้รุ่งเรืองดุจเทพ ได้ชี้ให้พระชายาเห็นจิตรากูฏอันน่าอัศจรรย์ ประหนึ่งปุรันทร (พระอินทร์) เคยชี้ให้ศจีเห็นฉะนั้น

Verse 3

न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्।।।।

โอ้ผู้เจริญผู้ละมุน เมื่อข้าพเจ้าได้เห็นภูเขาอันรื่นรมย์นี้ ใจของข้าพเจ้าไม่ถูกรบกวนเลย ทั้งด้วยความเสื่อมจากราชสมบัติ และด้วยความพลัดพรากจากมิตรสหาย

Verse 4

पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्।।।।

โอ้ผู้เป็นมงคล จงดูภูเขานี้เถิด—แน่นด้วยหมู่นกนานาพันธุ์ และงดงามด้วยยอดเขาอันอุดมด้วยแร่ธาตุ ที่ดูประหนึ่งพุ่งแทงขึ้นสู่ท้องฟ้า

Verse 5

केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।।।

ดินแดนแห่งภูผาอันเป็นใหญ่ ประดับด้วยแร่ธาตุแล้วส่องประกายหลากสี—บางแห่งดุจเงินยวง บางแห่งแดงดุจโลหิต บางแห่งเหลืองปนแดงดุจสีมันชิษฐา และบางแห่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีอันประเสริฐ อีกบางแห่งสว่างดุจบุษยะ ดุจสุริยัน หรือดุจดอกเกตกะ และบางแห่งระยับดุจปรอท

Verse 6

केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.94.5।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।2.94.6।।

ดินแดนแห่งภูผาอันเป็นใหญ่ ประดับด้วยแร่ธาตุแล้วส่องประกายหลากสี—บางแห่งดุจเงินยวง บางแห่งแดงดุจโลหิต บางแห่งเหลืองปนแดงดุจสีมันชิษฐา และบางแห่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีอันประเสริฐ อีกบางแห่งสว่างดุจบุษยะ ดุจสุริยัน หรือดุจดอกเกตกะ และบางแห่งระยับดุจปรอท

Verse 7

नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः।।।।

ภูเขานี้ส่องประกาย งามด้วยฝูงนกนานาพันธุ์ และรายล้อมด้วยหมู่สัตว์หลากหลาย—เสือ เสือดาว และหมี—ซึ่งในที่นี้แลดูสงบ ปราศจากความดุร้าย

Verse 8

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।

ภูเขานี้อัดแน่นด้วยพฤกษานานาพรรณอันรื่นรมย์ มีร่มเงา งดงามด้วยดอก และอุดมด้วยผล—เช่น มะม่วง หว้า อสนะ โลธระ ปริยาล ขนุน ธวะ อังคโกล ตินิศะ มะตูม ตินทุกะ ไผ่ กาศมรยะ อริษฏะ วรุณะ มธุูกะ ติลกะ พุทรา อามลกะ นีป หวาย ธันวะนะ และทับทิม เป็นต้น เมื่อปกคลุมด้วยสิ่งเหล่านี้ ภูผานี้ย่อมรุ่งเรืองด้วยศรีสง่า

Verse 9

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।

ภูเขานี้อัดแน่นด้วยพฤกษานานาพรรณอันรื่นรมย์ มีร่มเงา งดงามด้วยดอก และอุดมด้วยผล—เช่น มะม่วง หว้า อสนะ โลธระ ปริยาล ขนุน ธวะ อังคโกล ตินิศะ มะตูม ตินทุกะ ไผ่ กาศมรยะ อริษฏะ วรุณะ มธุูกะ ติลกะ พุทรา อามลกะ นีป หวาย ธันวะนะ และทับทิม เป็นต้น เมื่อปกคลุมด้วยสิ่งเหล่านี้ ภูผานี้ย่อมรุ่งเรืองด้วยศรีสง่า

Verse 10

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।

ภูเขานี้อุดมด้วยหมู่ไม้ต่าง ๆ เช่น มะม่วง หว้า อสนะ โลธระ ปริยาล ขนุน ธวะ อังคละ ตินิศะอันงาม มะตูม ตินทูกะ และไผ่; อีกทั้งกาศมรรยะ อริษฏะ วรุณะ มธุูกะ ติลกะ; พุทรา อามลกะ นีป หวาย ธันวะนะ และพีชกะ—ล้วนมีดอก มีผลดก มีร่มเงา และชวนรื่นรมย์ ด้วยหมู่ไม้นานานี้ ภูเขาจึงรุ่งเรืองด้วยสิริอันงดงาม

Verse 11

शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः।।।।

โอ้ผู้เจริญผู้แสนอ่อนโยน จงดูเถิด—บนลานศิลาอันงดงามนี้ เหล่ากินนรผู้มีใจองอาจเป็นคู่ ๆ กำลังเริงเล่น จนก่อให้เกิดความพิศวงสะท้านใจ

Verse 12

शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान्।।।।

จงดูสนามเริงเล่นอันรื่นรมย์ของสตรีวิทยาธร—ที่ซึ่งดาบและอาภรณ์อันประณีตแขวนอยู่ตามกิ่งไม้

Verse 13

जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः।।।।

ด้วยน้ำตก สายน้ำพุที่พุ่งขึ้น และธารเล็ก ๆ ที่ไหลรินอยู่เป็นแห่ง ๆ ภูเขานี้จึงส่องประกาย—ดุจช้างกำลังตกมัน มีน้ำมันช้างไหลซึม

Verse 14

गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्।।।।

ลมจากถ้ำพัดพากลิ่นหอมที่เกิดจากดอกไม้นานาพรรณ เข้ามาเอิบอิ่มแก่ประสาทรับกลิ่น—มีผู้ใดเล่าจะไม่ยินดีร่าเริง?

Verse 15

यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति।।।।

โอ้ผู้ปราศจากมลทิน หากข้าพเจ้าได้พำนักอยู่ที่นี่ผ่านฤดูสารทมากมายร่วมกับท่านและพระลักษมณ์แล้ว ความโศกจะไม่อาจเผาผลาญข้าพเจ้าได้เลย

Verse 16

बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि।।।।

โอ้ที่รักยิ่ง ข้าพเจ้าหลงใหลภูเขาอันรื่นรมย์นี้แท้จริง ยอดเขางดงามวิจิตร อุดมด้วยดอกไม้และผลไม้นานา และคึกคักด้วยหมู่นกหลากชนิด

Verse 17

अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा।।।।

ด้วยการอยู่ป่านี้ ข้าพเจ้าได้รับผลสองประการ คือได้ชดใช้พระคุณและหน้าที่ต่อพระบิดาในทางธรรม และยังทำให้พระภรตพอพระทัยด้วย

Verse 18

वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्।।।।

โอ้ไวเทหี (สีดา) เจ้าเริงรื่นอยู่ที่จิตรากูฏกับข้าพเจ้าหรือไม่ เมื่อได้ชมสิ่งนานาประการที่รื่นรมย์แก่ใจ วาจา และกาย?

Verse 19

इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः।।।।

บรรพชนของข้าพเจ้า—เหล่าราชฤๅษีโบราณ—กล่าวว่า สำหรับพระราชาแล้ว การอยู่ป่านี้เองดุจน้ำอมฤต นำมาซึ่งสวัสดิมงคลทางจิตวิญญาณ และภพภูมิอันสูงส่งหลังความตาย

Verse 20

शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः।।।।

รอบภูเขานั้น ศิลากว้างใหญ่นับร้อยส่องประกายงดงามโดยรอบ เปี่ยมด้วยสีสันมากมาย—น้ำเงินเข้ม/ดำ เหลือง ขาว และแดง

Verse 21

निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः।।।।

ยามราตรี ณ ภูเขาอันเป็นใหญ่แห่งนี้ สมุนไพรนับพันส่องแสงด้วยรัศมีของตนเอง แวววาวประหนึ่งเปลวเพลิง

Verse 22

केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि।।।।

โอ้ผู้เลอโฉม บางส่วนของภูเขานี้ดูประหนึ่งเรือนที่พัก บางส่วนประหนึ่งอุทยาน และบางส่วนส่องประกายราวกับเกิดจากศิลาเพียงก้อนเดียว

Verse 23

भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः।।।।

จิตรากูฏส่องประกายประหนึ่งผุดขึ้นโดยผ่าแผ่นดิน และยอดแห่งจิตรากูฏนั้นปรากฏงดงามเป็นมงคลจากทุกทิศทุกทาง

Verse 24

कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्।।।।

จงดูเถิด ประหนึ่งแท่นบรรทมอันประณีตของคู่รัก—ปูคลุมด้วยใบกุษฐะ สถคระ ปุนนาค และใบภูรชะ แล้วกองทับด้วยกลีบบัวมากมาย

Verse 25

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च।।।।

โอ้สตรีผู้เจริญ จงดูเถิด—พวงมาลัยดอกบัวปรากฏอยู่ที่นี่ ถูกคนรักทั้งหลายย่ำยีแล้วทอดทิ้งไว้ และยังมีผลไม้นานาชนิด (ถูกทิ้งไว้) ด้วย

Verse 26

वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः।।।।

ภูเขาจิตรกูฏนี้—อุดมด้วยรากไม้ ผลไม้ และสายน้ำ—ดูประหนึ่งจะเหนือกว่า วัสวอุกสา-รา นลินี และแม้แต่อุตตรกุรุ (กุรุฝ่ายเหนือ) ด้วยความสมบูรณ์และเสน่ห์

Verse 27

इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः।।।।

โอ้สีตาผู้เป็นที่รัก เมื่อข้าพเจ้าได้ใช้กาลนี้ในป่าร่วมกับเจ้าและพระลักษมณะ—มั่นคงในหนทางแห่งสัตบุรุษ และตั้งอยู่ในวัตรแห่งการสำรวมตนอย่างเคร่งครัดของตน—ข้าพเจ้าจักบรรลุปีติอันลึกซึ้ง ซึ่งยังเกื้อหนุนธรรมะแห่งวงศ์ตระกูลให้เจริญยิ่ง