Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्ड
สรรคที่ 17 พรรณนาภาพเมืองอโยธยาเมื่อพระรามเสด็จโดยราชรถไปตามราชมรรค ท่ามกลางสหายผู้ยินดีและประชาชนที่เนืองแน่นมารอเฝ้าชมพระองค์ เมืองและถนนหลวงถูกประดับอย่างพิธีการ—ธงและชายธง เครื่องหอมและไม้กฤษณา กองจันทน์และน้ำหอม ผ้าไหม ไข่มุกและของแก้วผลึก ดอกไม้และเครื่องบูชาอาหาร—จนทั้งเส้นทางประหนึ่งเป็นทางศักดิ์สิทธิ์ของเทพยดา ชาวเมืองกล่าวความปรารถนาว่า เพียงได้เห็นพระรามประทับบนราชบัลลังก์และเสด็จผ่านต่อหน้าสาธารณะ ก็ยิ่งกว่าความต้องการทางกายทั้งปวง ทำให้ความเป็นกษัตริย์ปรากฏเป็นอุดมคติแห่งศีลธรรมและความงาม พระรามทรงสดับคำอวยพรและสรรเสริญ แต่ทรงสงบ สำรวม และไม่ยึดติดภายใน ทรงให้เกียรติผู้คนตามฐานะแล้วเสด็จต่อไป คัมภีร์เน้นเสน่ห์แห่งธรรมและเมตตาที่ดึงดูดจนผู้คนไม่อาจละสายตาหรือใจจากพระองค์ และทรงกรุณาอย่างเสมอภาคต่อทุกวรรณะและทุกวัย พระรามทรงดำเนินตามมารยาทแห่งประทักษิณ โดยให้ทางแยกศักดิ์สิทธิ์ ถนนสู่วิหาร อนุสรณ์ และศาลเจ้าต่าง ๆ อยู่เบื้องขวา แล้วเสด็จถึงพระราชนิเวศน์ซึ่งยอดปราสาทเปรียบดังเมฆ ยอดเขาไกรลาส และวิมานสีอ่อนบนฟ้า ทรงผ่านลานที่มีทหารเฝ้า ทรงให้ผู้ติดตามกลับ แล้วเสด็จเข้าสู่ห้องส่วนในใกล้พระบิดา ขณะที่ฝูงชนภายนอกยังเฝ้ารอการเสด็จออกมาอีกครั้ง ดุจมหาสมุทรรอจันทราขึ้น
Characters and places
Shlokas
Verse 1
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम् ॥१॥अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ।
แล้วพระรามเสด็จขึ้นประทับรถศึก ท่ามกลางมิตรสหายผู้ปลื้มปีติ; พระผู้รุ่งเรืองทอดพระเนตรนคร—ประดับด้วยธงและป้ายชัย หอมกรุ่นด้วยธูปไม้กฤษณาอันล้ำค่า และแน่นขนัดด้วยผู้คนหลากหลาย
Verse 2
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥२॥राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ।
พระรามเสด็จไปตามถนนหลวงของพระนคร อบอวลด้วยควันหอมไม้กฤษณา และสองฟากทางงดงามด้วยเรือนสีขาวนวลดุจหมู่เมฆ
Verses 3-5
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः ॥३॥उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च ।अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि ॥४॥शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम् ।संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥५॥
ถนนหลวงอันประเสริฐนั้นกว้างขวาง มีจันทน์ชั้นเลิศและไม้กฤษณากองสุม พร้อมสุคนธ์หอมประเสริฐและมัดผ้าขาวเนื้อละเอียด เป็นประกายด้วยมุกบริสุทธิ์และวัตถุแก้วผลึกชั้นยอด และเต็มไปด้วยดอกไม้นานาพรรณกับอาหารหลากชนิด
Verse 6
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा ।दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः ॥६॥नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम् ।
เขาได้เห็นถนนหลวงนั้นดุจทางของเหล่าเทวะบนสวรรค์ ณ สี่แยกทั้งหลายมีการบูชาอยู่เนืองนิตย์ด้วยนมเปรี้ยว ข้าวอักษตะ เครื่องบูชา ข้าวพอง ธูป ไม้กฤษณาและจันทน์ พร้อมพวงมาลัยนานาและสุคนธ์หอม
Verse 7
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान् ॥७॥यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ।
เมื่อทรงสดับพรและคำอวยชัยมากมายที่เหล่ามิตรผู้หวังดีเปล่งขึ้น แล้วทรงถวายความเคารพแก่ทุกคนตามสมควร พระองค์จึงเสด็จดำเนินต่อไป
Verse 8
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ॥८॥अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ।
“วันนี้พระองค์ทรงได้รับการอภิเษกแล้ว ขอทรงคุ้มครองและอภิบาลแผ่นดิน โดยยึดมั่นในหนทางธรรมเดียวกับที่ปู่และปู่ทวดทั้งหลายได้ปฏิบัติมา”
Verse 9
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः ॥९॥ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि ।
“ดังที่พวกเราถูกเลี้ยงดูอภิบาลโดยพระบิดาของพระองค์ และโดยบรรพชนทั้งหลาย ฉันใด เมื่อพระรามเสด็จขึ้นครองราชย์ พวกเราก็จักอยู่ด้วยความผาสุกยิ่งกว่าเดิม ฉันนั้น โอ้พระราชาผู้ทรงธรรม”
Verse 10
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ॥१०॥यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ।
“วันนี้เพียงได้กินก็พอแล้ว—แม้เป้าหมายสูงสุดแห่งชีวิตก็เหมือนสำเร็จ—หากเราได้เห็นพระรามทรงสถิตมั่นในราชสมบัติ และเสด็จออกในขบวนแห่”
Verse 11
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति ॥११॥यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ।
ฉะนั้น สำหรับพวกเรา ไม่มีสิ่งใดจะเป็นที่รักยิ่งไปกว่าพิธีอภิเษกสถาปนาพระราม ผู้มีรัศมีมิรู้เสื่อม ให้ขึ้นครองราชย์
Verse 12
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः ॥१२॥आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ।
เมื่อทรงสดับถ้อยคำมงคลเหล่านี้และถ้อยคำอื่น ๆ จากผู้หวังดี—ถ้อยคำที่สรรเสริญพระองค์—พระรามยังทรงวางพระทัยเป็นกลาง ไม่ยึดติด และเสด็จดำเนินต่อไปตามมหาถนน
Verse 13
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ॥१३॥नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ।
แม้ราฆวะจะเสด็จผ่านไปแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดสามารถดึงจิต—แม้แต่สายตา—ให้ละจากบุรุษผู้ประเสริฐนั้นได้
Verse 14
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ॥१४॥निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते ।
ผู้ใดมิได้เห็นพระราม หรือผู้ใดที่พระรามมิได้ทอดพระเนตร ผู้นั้นย่อมถูกติฉินในหมู่ชนทั้งปวง แม้จิตสำนึกของตนเองก็ยังตำหนิ
Verse 15
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ॥१५॥चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः ।
เพราะพระองค์ผู้มีธรรมในดวงใจทรงเมตตาต่อชนทั้งปวง—ทั้งสี่วรรณะและทั้งสี่ช่วงวัย—ฉะนั้นประชาชนจึงภักดีตามเสด็จ
Verse 16
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च ॥१६॥प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः ।
พระราชโอรสเสด็จดำเนินต่อไป โดยเวียนผ่านด้วยความเคารพให้สิ่งทั้งหลายอยู่เบื้องขวา—สี่แยก ถนนสู่วิหารเทพ ไจตยะ และศาสนสถานทั้งปวง
Verses 17-19
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः ॥१७॥प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः ।आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः ॥१८॥वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः ।तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ॥१९॥राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ।
เมื่อเสด็จถึงพระราชวังอันประดับด้วยรัตนชาติและคฤหาสน์อันโอฬารยิ่งขึ้น ราชวังนั้นบนพื้นพิภพประหนึ่งที่ประทับของพระมหินทร (พระอินทร์) แล้วพระรามพระราชกุมารก็เสด็จเข้าสู่พระราชวังของพระบิดา เปล่งประกายด้วยสิริรุ่งเรือง
Verse 20
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ॥२०॥पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ।
พระองค์ทรงม้าข้ามลานชั้นในสามชั้นซึ่งมีเหล่าธนูรักษาการณ์ แล้วพระนโรत्तมะ—บุรุษผู้ประเสริฐ—จึงเสด็จต่อไปยังลานที่เหลืออีกสองชั้นด้วยพระบาท
Verse 21
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात् ॥२१॥
ครั้นข้ามเขตคุ้มวังทั้งปวงแล้ว พระรามโอรสท้าวทศรถทรงให้บริวารทั้งสิ้นกลับไป แล้วเสด็จเข้าสู่ “ศุทธานต์” คือเขตในอันสงบและเป็นส่วนพระองค์
Verse 22
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः ॥२२॥
ครั้นโอรสแห่งพระราชาเสด็จเข้าเฝ้าพระบิดาแล้ว ประชาชนทั้งปวงก็ปลื้มปีติ และเฝ้ารอการเสด็จออกมาอีกครั้ง ดุจมหาสมุทรรอการขึ้นของพระจันทร์
Inside Sarga 17
Core principles
- Rajadharma (ethical kingship)
- Civic devotion and public legitimacy
- Self-restraint amid acclaim (udāsīnatā)
- Compassion across social strata
- Ritual propriety in urban sacred space
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (collective voice)
- Rama (non-discursive presence; receives blessings)
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict-choice, the pivotal action is Rāma’s disciplined public conduct: he receives intense civic adoration and praise yet remains steady, honors people appropriately, and proceeds with ritual and social propriety—modeling restraint and legitimacy expected of an heir.
The citizens articulate kingship as a moral good—seeing a righteous ruler enthroned is portrayed as a supreme human fulfillment—while the narrative frames true excellence as compassion toward all and inner composure even when celebrated.
The sarga maps Ayodhyā’s sacred-urban infrastructure: the royal highway, worshipped crossroads, temple-roads, monuments (caitya), shrines (āyatana), the multi-courtyard palace complex, and the inner apartments—presented through ritual details (incense, offerings, circumambulation etiquette).
Ask anything about Sarga 17 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
